СВЯТЫ ЯН БОЖЫ
З ВЯЛІКАЙ БЕРАСТАВІЦЫ

Памяць пра яго не знікне, а яго імя будзе жыць у многіх пакаленнях. (Сір 39, 9)

Скульптура Яна Божага з Бераставіцы перад рэстаўрацыяй.

Што можа быць агульнага паміж Вялікай Бераставіцай і баніфратрамі? А вось жа дзіўным чынам паяднала гэты невялікі гарадок у Гарадзенскай вобласці і шпітальны ордэн святога Яна Божага цудоўная барокавая скульптура, якую ў 1973 годзе выявіла экспедыцыя Мастацкага музея ў драўлянай капліцы на бераставіцкіх каталіцкіх могілках. Фігура была ў занядбаным стане, з адламанай правай рукою, забруджаная. Супрацоўнікі музея перавезлі яе ў Мінск, дзе былі праведзеныя рэстаўрацыйныя працы, і цяпер скульптура Яна Божага захоўваецца ў зборах Нацыянальнага мастацкага музея Беларусі, і гэта, без сумнення, уратавала твор ад знішчэння, бо праз тры гады каплічку на могілках дашчэнту знішчыў пажар.

Незвычайна ўжо тое, што фігура захавалася падчас дзесяцігоддзяў пераследу Каталіцкага Касцёла, якое пачалося яшчэ ў Расійскай імперыі і набыло катастрафічныя памеры ў гады камуністычнага панавання. 1970–80-я гады былі часам найвялікшай атэізацыі, калі на Беларусі не існавала касцёльнай іерархіі, не дзейнічаў (адкрыта) ніводзін ордэн і цяжка было нават раздабыць Біблію. Напэўна, менавіта з-за немагчымасці атрымаць парады ад знаўцаў традыцыі Касцёла і адбылося памылковае апісанне знойдзенай скульптуры як выявы св. Фелікса з Канталіцыо1. Нават раённая «Бераставіцкая газета» ў 2011 годзе размясціла гэтую памылковую інфармацыю2, хаця ўжо ў 2001 годзе загадчыца аддзела старажытнабеларускай скульптуры Алена Карпенка ў артыкуле «Феликс из Канталиции или Иоанн от Бога» на падставе прадметных сімвалаў (галоўным чынам цярновай кароны), тыпалогіі і аналагаў у еўрапейскім жывапісе і скульптуры меркавала, што твор увасабляе святога Яна Божага3. І на сённяшні дзень, апрача руінаў кляштара ў Высокалітоўску і нешматлікіх архіўных запісаў, на тэрыторыі Беларусі не засталося ніякіх іншых слядоў баніфратраў, якія ў часы ВКЛ неслі сваю паслугу хворым і церпячым у 6-ці кляштарах на нашых землях.

Cкульптура cвятога Яна Божага з вёскі Вялікая Бераставіца (захоўваецца ў зборах Нацыянальнага мастацкага музея Беларусі).

Скульптура св. Яна Божага, хутчэй за ўсё, была створана на пачатку XVIII ст. невядомым аўтарам4. Постаць святога гнуткая і дынамічная. Яна спалучае ў сабе малітоўную засяроджанасць духу і лёгкі нахіл цела пад цяжарам мяхоў, поўных сабранай міласціны. Скульптура мае вышыню 135 см, выканана з ліпы і, верагодна, была пакрытая паліхроміяй пад колер шэрага каменя. Уражваюць дакладныя рысы твару і далікатныя дэталі ацалелай левай рукі. Можна з упэўненасцю сцвярджаць, што скульптура не знаходзілася ў драўлянай капліцы на могілках. Але адкуль жа яна была перанесеная? Магчыма, з вялікага барокавага кармэліцкага касцёла, які быў перароблены ў 1866 г. пад праваслаўную царкву, у 1920 г. вернуты католікам, а ў 1963 г. канчаткова зачынены савецкімі ўладамі. (І цяпер у цэнтры горада ўзвышаюцца толькі велічныя руіны былой святыні). Таксама магчыма, што скульптура паходзіць са шпіталя, заснаванага ў Вялікай Бераставіцы Юрыем і Амеліяй Мнішкамі ў 1741 годзе.5 Ёсць версія, што фігура была перавезена з якога-небудзь блізкага кляштара баніфратраў (напрыклад, з Гародні, ад якой да Вялікай Бераставіцы каля 60 км), Наваградка (каля 150 км ад Вялікай Бераставіцы), Высокалітоўска (каля 130 км), якія былі скасаваныя ў 1830–1840-я гады.

Аб тым, што пра баніфратраў і, адпаведна, пра святога Яна Божага ў ВКЛ ведалі, можна меркаваць па інфармацыі, якую пакінуў Стэфан Росяк у сваёй кнізе «Bonifratrzy w Wilnie»: «Тут (у віленскім касцёле баніфратраў) у галоўным алтары пануе Маці Божая, Аздараўленне Хворых, на Літве Баніфрацкай званая... цешылася і цешыцца розгаласам і пашанаю ва ўсёй Літве» 6. Апрача таго, аб папулярнасці баніфратраў на нашых землях сведчыць і тое, што ў Віленскім канвенце ў 1761–1825 гг. адбывала навіцыят нямала братоў, якія паходзілі з мясцовасцяў, даволі аддаленых ад баніфрацкіх кляштараў. Напрыклад, з-пад Мядзела (каля 130 км ад Менска і Вільні), са Слуцкага павета (каля 100 км ад Менска), з Ігуменскага павета (каля 70 км ад Менска)7.

Памяць пра святога Яна Божага і яго духоўных сыноў, нягледзячы на шматлікія віхуры гісторыі, на Беларусі не загінула і будзе трываць, бо яны аказаліся вернымі ў сваім служэнні, а з часам можна спадзявацца на адшуканне новых слядоў дзейнасці добрых братоў на нашай зямлі.

Руіны касцёла Наведзінаў Дзевы Марыі ў Вялікай Бераставіцы.   Месца, дзе знаходзілася драўляная капліца, у якой у 1973 годзе экспедыцыя Мастацкага музея знайшла скульптуру святога Яна Божага.

Бр. Эмануэль Юран OH

1. Высоцкая, Н.Ф. Пластыка Беларусі ХІІ–ХVІІІ стагоддзяў. — Мінск, 1983. — С. 115–117.
2. Жывы сведка з касцельных муроў // Бераставіцкая газета. — 2011. — 29 крас. — http://www.beresta.by/?p=6047
3. Карпенко, Е. В. Феликс из Канталиции или Иоанн от Бога? (К вопросу об атрибуции одной древнебелорусской скульптуры.) // Навуковыя матэрыялы да канферэнцыі «Аладаўскія чытанні», 2001.
4. Тамсама.
5. Шыдлоўскі, А. Касьцёлы ў Вялікай Бераставіцы // Слова жыцьця. — 2011. — 13 кастр. — http://slowo.grodnensis.by
6. Rosiak, S. Bonifratrzy w Wilnie (1635–1843–1924). — Wilno, 1928. — S. 67–69.
7. Тамсама. — S. 50–54.