ЯНКА БРЫЛЬ — НОСЬБІТ СПАКОЮ

Кнігу «Парастак»Янка Брыль пісаў, ведаючы, што гэта яго развітальная кніга з намі, яго роднымі і духоўнымі літаратурнымі дочкамі, сынамі і ўнукамі. Я атрымала «Парастак» 21 ліпеня, з надпісам: «Прымі, дарагая Дануся, яшчэ адну маю новую кніжыцу, 9.VII.06, Янка Брыль… Захацелася мне ў адказ яму кніжку паслаць, ды не мела новай, то знайшла батлейку «Нараджэнне Езуса Хрыста, нашага Збаўцы», якую выдалі ў тым жа выдавецтве «Про Хрысто», дзе і «Парастак», але на год раней. На памінках дочкі Брыля Наташа і Галя сказалі мне, што ён атрымаў кніжку і прачытаў за дзень да смерці.

Янка Брыль памёр 25 ліпеня, у той жа дзень, што і Валодзя Караткевіч... Для мяне важна ўсё, што звязана з асобай Янкі Брыля. Чаму мы выбіраем сабе літаратурных куміраў, літаратурныя арыенціры, празораў, якія асвятляюць нам дарогу праз жыццё і пасля таго, як ім даводзіцца развітацца з гэтым светам і пайсці ў невядомы? Мы ўсё роўна адчуваем іх прысутнасць у нашых дробных справах жыцця, адчуваем, што адлегласць паміж намі неадольная, але дыханне духу даходзіць адтуль праз невідочную прастору. Іх жыццёвая праўда ўплывае на нашы ўчынкі і настроі. Выходзіць — няпраўда, што іх час тут спыняецца…

Янка Брыль не рваўся наперад, на трыбуну — на з’ездах займаў месца ў зале, даваў магчымасць зарадзіцца ад яго святла і спакою. Яму былі ўласцівыя надзейнасць, дабрыня, маўклівае прабачэнне дрэнных учынкаў, стварэнне спакойнай атмасферы і раздаванне літаратурных авансаў. Не евангельскае ўсёдараванне – Брыль разумеў, што такое дазволена толькі Богу, — але бацькоўскае дараванне маўчаннем да пэўнай меры. Казаў вачыма: «Ты — дрэнь, ды людзі даюць табе адтэрміноўку, каб стаць такім, як браты твае па мове Уладзімір Караткевіч і Уладзімір Калеснік». Як да калегаў па прафесіі, так адносіўся і да начальнікаў. Ніколі не чула, каб Янка Брыль з кім-небудзь спрачаўся, сварыўся, каб насміхаўся, павышаў голас, злаваў, гаварыў моцныя словы. Ён прымаў усіх людзей паважна, сур’ёзна, без кпінаў. Чужых па духу не пускаў у сэрца — меў свой нябачны плот ці купал над сваёй галавой. Умеў далікатна жартаваць як у жыцці, так і ў творчасці.

Ён прайшоў праз пекла і па другім крузе ісці не хацеў. Прыняў жорсткую рэальнасць: нават пісаў нарысы пра саветаў, але выбіраў сярод іх годных людзей.

Янка Брыль быў найбольш прыдатны Богу, каб змагацца з нячыстымі духамі.

Адзін з маладых выдаўцаў кніг, якому гэтая пасада звалілася як бы з неба, сказаў мне нядаўна: «Янку Брыля надта хутка забылі…» У адказ я працытавала Марыну Цвятаеву:

«Моим стихам, как драгоценным винам, настанет свой черёд…»

Але прагнозаў не раблю — не заўсёды збываюцца нават прагнозы надвор’я.У Янкі Брыля ў Беларусі чытачоў было меней, чым у Івана Шамякіна. Чамусьці ў краіне, дзе грамадства выхоўваюць на страшнай вайне, хутка забылі кнігу Алеся Адамовіча, Янкі Брыля, Уладзіміра Калесніка «Я з вогненнай вёскі». Не так змагаліся тыя героі — ахвяра была споўненая на ўзор Езуса Хрыста...

Калі Беларусь стане іншамоўнай, то мала хто будзе чытаць такія залацінкі, як апавяданне «Галя», аповесць «Ніжнія Байдуны», раман «Птушкі і гнёзды», версэты «Жменя сонечных промняў»… Па якіх жа тэкстах можна правяраць чысціню беларускай мовы, калі забудзем Яна Скрыгана і Янку Брыля?

Брыль нарадзіўся паэтам, але ў нас не разумеюць іншасказання. Таму пісаў прозу…

Прачытала ў «Парастку»:

«На шарай гадзіне, не ўключаючы святла, у адзіноце спяваў сабе, у нейкі момант нават і ў слёзнай асалодзе ад музыкі і словаў — родных, рускіх, украінскіх і польскіх. І тут нечаканы і доўгачаканы званок ад Галі, што вось — і яна ўжо бабуля, а я — такім чынам, прадзед! У Мішы і Машы дачушка, імя якой падрыхтавана бацькамі загадзя — Даша, Дар’я, а ў нас па-загорску — Адарка, Адара…»

Прачытаўшы гэта, сама я заспявала, як акунулася ў крынічнай вадзіцы, – песня ачышчае, песня вяртае да вытокаў, да мамы. Песня ўдзельнічае ў малітвах у шмат якіх рэлігіях…

Прысніла аднойчы Янку Брыля ў сваёй хаце. Хацела яго накарміць, а не было ніякай ежы. У той ранак я не мела магчымасці схадзіць у касцёл памаліцца за душу, якая патрабуе ежы. Прысніла назаўтра зноў — ён стаяў каля ложка ў маёй хаце і казаў разгублена: «То што ж, я ўжо пайду спаць…» І пабегла я ў касцёл — спавядацца, прымаць Камунію за яго… І зразумела я, што маё прызначэнне — маліцца за душы настаўнікаў па прафесіі, якія адышлі ў вечнасць.

Калі мне самотна і хмурна, і слёзна, і дрэнна, супакойваюць і ўзмацняюць духам не жывыя, а тыя, хто некалі не шкадаваў для мяне сваёй дабрыні, любові і часу.

Янка Брыль — гэта магутны гмах айчыннай літаратуры, фасады і кшталты якога пакуль што аглядалі толькі павярхоўна, звонку. Каб заглянуць у яго сярэдзіну, трэба адчыніць насцеж дзверы і зайсці ў «кухню», гэта значыць прачытаць яго дзённікі, яго нататкі. Уся проза Янкі Брыля была спавядальнаю, але споведзь была не поўнаю: даводзілася, як тады модна было казаць, «наступаць на горла ўласнай песні», стрымліваць, падманваць самога сябе, рабіць адборку, селекцыю, быць цэнзарам уласнай творчасці.

Творчасць Янкі Брыля — гэта тэксты для медытацыі, паглыбленне ў будучыню праз вясковую мінуўшчыну не для экспанавання і ўседазволенасці ці ўседаступнасці… Гэта трэба, каб фармаваць душу нацыі. Паколькі нашаму народу не да літаратурных іншасказанняў, не да гіпербалізацыі, бо ён увесь час займаецца выжываннем, пакуль што толькі выбраныя бедачыны з інтэлігенцыі смакавалі, перачытвалі і чакаюць з хваляваннем, калі іх пусцяць у сціплую, прыгожую і чыстую «кухню» Майстра…

Данута Бічэль, Гародня.