УЗЫХОД НА ГАРУ КАРМЭЛЬ

Працяг. Пачатак у № 2 (76)/2016.

КНIГА ПЕРШАЯ
ДЗЕЙСНАЯ НОЧ ПАЧУЦЦЯЎ

У якой гаворыцца, што такое «цёмная ноч» i чаму неабходна прайсцi праз яе, каб дасягнуць злучэння з Богам. У прыватнасцi, гаворка будзе iсцi пра «цёмную ноч пачуццяў» i жаданняў, пра шкоду, якую яны могуць нанесцi душы.

Раздзел 8
У якім апавядаецца,
як жаданнi азмрочваюць
i асляпляюць душу.

1. Трэцiм спосабам жаданнi шкодзяць душы, асляпляючы i зацямняючы яе. Падобна да таго, як дым зацямняе паветра i не прапускае сонечных праменняў, цi як люстэрка, пакрытае вiльгаццю, не адлюстроўвае ў сабе аблiчча, цi як у скаламучанай вадзе не бачна твару таго, хто ў яе глядзiць, гэтаксама ў душы, занятай сваiмi жаданнямi, розум зацемнены i не прапускае сонечнага святла прыроднага розуму i звышпрыродную Мудрасць Божую, каб асвяцiла ўсё навокал. Таму Давiд кажа: «Сomprehenderunt me iniquitates meae, et non potui ut viderem». — «Нягоднасцi мае запалонiлi мяне, так што і бачыць не магу» (пар. Пс 40, 13).

2. Калi розум зацемнены, дык i воля дранцвее, i памяць робіцца нязграбнай i бязладнай у сваёй звычайнай дзейнасцi. Бо гэтыя здольнасцi душы, паводле iх тыпу дзеяння, залежаць ад розуму, i калi ён зацемнены, дык ясна, што i здольнасцi волi становяцца бязладнымi i ўстрывожанымi. Як гаворыць Давiд: «Аnima mea turbata est valde». — «Душа мая моцна ўстрывожаная» (пар. Пс 6, 4), што значыць — усе яе здольнасцi дзейнiчаюць бязладна. Таму што, як мы казалi, зацемнены розум не здольны атрымаць святло Божай Мудрасцi, гэтаксама як зацемненае паветра не здольнае прапусцiць святло сонца. Воля не ў стане прыняць у сябе Бога ў чыстай любовi. Як люстэрка, пакрытае вiльгаццю, не здольнае адлюстраваць ясна твар таго, хто ў яго ўглядаецца. Яшчэ меней здольная памяць ясна адлюстраваць у сабе вобраз Божы, бо яна азмрочаная цемраю жаданняў, падобна да мутнай вады, якая не можа адбiць аблiчча таго, хто глядзiцца ў яе.

3. Жаданне асляпляе i зацямняе душу, бо жаданне па сваёй сутнасцi сляпое, паколькi не здольнае да нiякага разумення, хоць павiнна было б падпарадкоўвацца розуму. Гэта i ёсць прычына таго, што кожны раз, калi душа дазваляе, каб ёю кiравала жаданне, яна сама становіцца сляпою. Падобна да таго, калi вiдушчы дазваляе, каб iм кiраваў сляпы, тады абодва нiбыта сляпыя. Вынiк гэтага апiсвае наш Пан у Евангеллi ад святога Мацвея: «Сaeci sunt, et duces caecorum; caecus autem si caeco ducatum praestet, ambo in foveam cadunt». — «Пакіньце іх: яны — сляпыя павадыры сляпых; а калі сляпы сляпога вядзе, дык абодва ў яму ўпадуць» (пар. Мц 15, 14). Навошта вочы матылю, калi яго жаданне прыгажосцi i святла асляпляе i вабiць да агню. Тое ж можна сказаць i пра таго, хто аслеплены жаданнем i, нiбы рыба, для якой святло становіцца цемраю, бо хавае ў сабе падман i пастку, якую для яе падрыхтавалi рыбаловы. Вельмi добра гэта тлумачыць Давiд, калi апiсвае такi тып людзей: «Sicut cera quae fluit auferentur; supercecidit ignis, et non viderunt solem»... гэта значыць: «Сыйдзе на iх звыш агонь, якi растапляе ўсё сваiм цяплом, i аслепiць iх сваiм святлом». Тое ж самае робiць жаданне з душою: запальвае ў душы пажадлiвасць i асляпляе розум, i душа ўжо больш не бачыць сапраўднага святла. Прычына гэтай аслепленасці ў тым, што калi з’явiцца нейкае iншае святло, здольнасць бачыць захапляецца iм, а не сапраўдным святлом. I паколькi жаданне значна больш блiзкае да душы i нават унутры яе, дык яно сiлкуецца гэтым святлом i такiм чынам не можа бачыць святла розуму, пакуль аслепленае святлом жадання.

4. I таму вартая жалю недасведчанасць тых, хто абцяжарвае сябе надзвычайнымi пакутамi i добраахвотна чынiць розныя пакаянныя практыкаваннi, упэўненыя, што гэтага дастаткова, каб злучыцца з Мудрасцю Божай, якой яны нiколi не дасягнуць, пакуль зусім не адмовяцца ад усiх сваiх жаданняў. Калi б гэтыя людзі хаця б палову свайго пакаяннага высiлку страцiлi на такую працу, дык яны б дасягнулi за месяц значна большага прагрэсу, чым за год розных практыкаў. Бо, як неабходна апрацаваць глебу, каб яна дала плён, а без апрацоўкi яна нараджае толькi пустазелле, гэтаксама неабходна ўмярцвіць жаданні, каб душа дала плён. Без гэтага, асмельваюся сказаць, душа на шляху да дасканаласцi i пазнання Бога i самой сябе дасць не больш плёну, чым насенне, укiнутае ў неўзараную зямлю. Цемра i тупасць не пакiнуць душу, пакуль яе жаданнi не будуць утаймаваныя. Гэтыя апошнiя падобныя да бяльма цi да пылу ў вачах, якiя будуць засцiць зрок, калi не ачысцiцца ад iх.

5. Давiд, калi бачыў слепасць гэтых жаданняў i заўважаў, наколькi яны аддаляюць душы ад бляску праўды, i як Бог iх ненавiдзiць, звяртаўся да такiх душаў, кажучы: «Priusquam intelligerent spinae vestrae rhamnum, sicut viventes sic in ira absorbet eos». Давiд хоча сказаць: перш чым вашыя шыпы, гэта значыць вашыя жаданнi, нiбы жывыя iстоты, зразумеюць нешта, Бог знiшчыць iх у сваiм гневе. Жаданнi, якiя жывуць у душы, перш чым яны змогуць зразумець Бога, будуць знiшчаныя Адвечным у гэтым i ў iншым жыццi праз пакараннi i пакуты, якiя паслужаць сродкамi ачышчэння. Псальмiст сцвярджае, што Пан у сваiм гневе знiшчыць iх, таму ўсё, што душа церпiць, калi ўмярцвяе жаданнi, ёсць пакараннем за шкоду, якую яны ўчынiлi душы.

6. Калi б людзi ведалi, якой шчодрасцi Боскага святла яны пазбаўленыя з-за гэтай слепаты, прычынай якой з’яўляюцца iх пачуццi i жаданнi! Колькi блага i шкоды яны ўчыняюць iм штодня толькi таму, што не ўмярцвяюць iх. Яны не павiнны лiчыць, што калi атрымалi дары Божыя, дык ужо не трэба зважаць на пачуццi i жаданнi, якiя ў любы момант могуць зацямнiць i асляпiць душу, i зрабiць так, каб яна пачала падаць усё нiжэй i нiжэй. Бо хто б мог падумаць, што чалавек, поўны мудрасцi i дароў Божых, як Саламон, у старасцi ўпадзе ў такую слепату i душэўнае здранцвенне волi i пачне ўзводзiць алтары шматлiкiм iдалам i пакланяцца iм? (пар. 1 Вал 11, 4). I для гэтага было дастаткова ягонай палкасцi да жанчын i нестрымання сваiх жаданняў i захапленняў сэрца, аб чым ён сам гаворыць у Кнiзе Эклезiяста (пар. Экл 2, 10), кажучы пра сябе самога, што ён нiколi не адмаўляў патрабаванням свайго сэрца. I калi напачатку ён дзейнiчаў з асцярожнасцю, дык потым, паколькi не апанаваў сваiх жаданняў, ён цалкам iм паддаўся i з такой нястрыманасцю, што яны зацямнiлi i асляпiлi яго розум. I ўсё скончылася тым, што яны згасiлi ў iм святло мудрасцi, падараванай яму Богам, i ў старасцi Саламон адступiў ад Яго.

7. I калi гэта здарылася з чалавекам, якi ведаў рознiцу памiж дабром i злом (пар. 1 Вал 3, 9), што ж можа стацца з намi пры нашай бязладнасцi неапанаваных жаданняў? Як сказаў Бог праз прарока Ёну жыхарам Нінівы: нашая правая рука не ведае, што робiць левая (пар. Ён 4, 10), таму што на кожным кроку мы прымаем зло за дабро, а дабро за зло, такi плён i маем у вынiку. Што ж будзе з нашай прыроднай цемрай, калi да гэтага дададуцца нашыя жаданнi, як пра тое гаворыць прарок Iсая: «Palpavimus sicut caeci parietem, et quasi absque oculis attrectavimus; impegimus meridie quasi in tenebris» (пар. Іс 59, 10). Прарок звяртаецца да тых, хто паддаецца сваiм жаданням, i гаворыць: «Адчуваем, як сляпыя сцяну, і, як без вачэй, ходзім навобмацак; спатыкаемся аполудні, як упоцемках». Сляпы з прычыны сваiх жаданняў, нават калi знаходзiцца сярод праўды i таго, што яму спагадае, не заўважыць гэтага, бо агорнуты цемраю.

Раздзел 9
У якім апавядаецца, як жаданнi забруджваюць душу, пра што сведчыць
Святое Пiсанне праз прыклады i параўнаннi.

Колькi ж шкоды чыняць душы жаданнi! Яны яе брудзяць i плямяць, як вучыць нас Эклезiяст: «Qui tetigerit picem inquinabitur ab ea». — «Той, хто дакранаецца да смалы, ёю ж забрудзiцца» (пар. Экл 13, 1). Гэта значыць, што чалавек, калi дакранаецца да смалы, задавальняе сваё жаданне волi нейкiм стварэннем. У гэтым параўнаннi трэба звярнуць увагу на тое, што мудры параўноўвае стварэннi са смалою, таму што памiж узнёсласцю душы i ўсiм тым, што iснуе добрага ў стварэннях, тая ж рознiца, як памiж празрыстым дыяментам цi чыстым золатам i кавалкам смалы. Як разагрэтыя золата цi дыямент, кiнутыя на смалу, расплаўляюць яе i таму забруджваюцца i плямяцца, гэтак сама i душа, распаленая полымем жаданняў да стварэнняў, у iх i iмi забруджваецца i плямiцца. Памiж душою i рэчамi створанымi iснуе рознiца, як памiж празрыстай вадкасцю i вязкiм брудам. I як брудзiцца вада, змяшаная з тванню, гэтаксама забруджваецца душа, калi прывязваецца да стварэнняў, таму што становіцца падобнаю да iх. I як сажа плямiць i псуе вельмi прыгожы i дасканалы твар, гэтаксама i жаданнi чыняць брыдкай i бруднай душу, над якой яны пануюць i якая сама па сабе была б найпрыгажэйшым i найдасканалейшым вобразам Бога.

Таму Ерамiя лямантуе з-за таго, колькi шкоды ўчыняюць жаданнi душы, i апавядае пра яе пачатковую прыгажосць i пра яе пазнейшую брыдкасць: «Candidiores Nazaraei ejus nive, nitidiores lacte, rubicundiores ebore antiquo, sapphiro pulchriores. Denigrata est super carbones facies eorum et non sunt cogniti in plateis; adhaesit cutis eorum ossibus: aruit, et facta est quasi lignum». «Яе валасы», гэта значыць душа, «былі чысцейшыя за снег, бялейшыя за малако; целам былі прыгажэйшыя за слановую костку, выгляд іх быў, як сапфір; а цяпер цямней за ўсё чорнае твар у іх; не пазнаюць іх на вуліцы; скура ў іх да касцей іх прыліпла, уся перасохла, як дрэва» (пар. Пл 4, 7, 8). Пад валасамi тут разумеюцца жаданнi i думкi душы, якiя, калi падпарадкоўваюцца Божаму ладу, бялейшыя за снег, святлейшыя за малако, залацейшыя за слановую костку i прыгажэйшыя за сапфiр. Гэтыя чатыры рэчы з’яўляюцца вобразамi прыгажосцi i выдатнасцi матэрыяльнага стварэння, па-над якiм iснуе душа i яе здольнасцi, параўнаныя тут з назарэямі цi валасамі. Гэтыя апошнiя, калi iх не ўпарадкаваць паводле Божага запавету, iншымi словамi, калi дазволiць iм iмкнуцца да стварэнняў, дык iх аблiчча, як кажа прарок Ерамiя, станецца чорным, як вугаль.

Гэтае благое i горшае прычыняе душэўнай прыгажосцi бязладнае жаданне рэчаў гэтага свету. Цяжка знайсцi нешта, з чым можна было б параўнаць брыдкае i бруднае аблiчча, якое прымае душа з прычыны жаданняў. Нават занядбаныя месцы, поўныя павуцiння i гадаў, нават агiднасць мёртвага цела, нiводны пачварны прадмет, якi толькi можна сабе ўявiць, нельга параўнаць з такою душою. Бо нават калi па сваёй прыродзе душа дасканалая, паколькi створаная Богам, але калi яна бязладная з пункту гледжання яе рацыянальнага быцця, дык яна становіцца пачварнаю, агiднаю, бруднаю, змрочнаю i поўнаю недасканаласцяў, пра якiя мы ўжо пiсалi. Як я скажу трохi далей, хопiць толькi аднаго неўпарадкаванага жадання, нават такога, якое не вядзе да смяротнага граху, каб душа сталася гiдкаю i брыдкаю нявольнiцай, якая нiколi, пакуль не ачысцiцца ад гэтага жадання, не зможа паяднацца з Богам. А наколькi ж брыдкаю будзе цалкам бязладная ў сваёй нястрыманасцi душа, якая падпарадкоўваецца сваiм жаданням? Наколькi ж яна будзе далёкаю ад Бога i ад Ягонай чысцiнi!

Розум не можа зразумець, i словы не могуць выказаць, колькi рознага кшталту дрэнi пакiдаюць у душы жаданнi. Каб можна было гэта выказаць, дык яно б так уразiла, што жаль агарнуў бы нас, бо мы б пабачылi, што кожнае жаданне пакiдае ў душы, у большай цi меншай ступенi, пячатку i шнар нячыстасцi i мярзоты, і як праз адно толькi бязладнае жаданне ў душы могуць узнiкнуць рознага гатунку брыдоты, вялiкiя цi малыя. Таму што, як душа справядлiвага ў адной толькi дасканаласцi — шчырасцi душы, напоўнена шматлiкiмi i найбагацейшымi дарамi i найпрыгажэйшымi цнотамi, кожная з якiх адрознiваецца адна ад адной паводле прыгажосцi, у залежнасцi ад рознага спосабу любовi ў Богу, гэтак у бязладнай душы адбiваецца вартая жалю шматлiкасць брыдотаў i нiкчэмнасцяў, у адпаведнасцi з шматлiкасцю яе жаданняў у дачыненні да стварэнняў.

Гэтая шматлiкасць жаданняў вельмi добра адлюстроўваецца ў Кнiзе Эзэхiэля, дзе мы чытаем (пар. Эзх 8, 10–16), як Бог явiў прароку ўнутраныя муры святынi, распiсаныя выявамi рознага гатунку гадаў, што поўзаюць па зямлi, i розных агiдных i нячыстых жывёлаў. I Пан кажа тады Эзэхiэлю: «Сын чалавечы, ты бачыў агiдныя ўчынкi кожнага, хто iх здзяйсняе ў патаемнасцi свайго сховiшча?» I Бог загадаў прароку ўвайсцi ўнутр святынi, каб пабачыць яшчэ большую агiду. Прарок падпарадкаваўся i ўбачыў жанчын, якія сядзелi i аплаквалi Адонiса, бога кахання. Затым, па загадзе Бога, прарок заглыбiўся яшчэ далей унутр, каб пабачыць яшчэ больш агiдныя рэчы, i ўбачыў дваццаць пяць старых, павернутых спiнаю да святынi.

Шматлiкiя гады i нячыстыя жывёлы, намаляваныя на першай сцяне святынi, сімвалiзуюць думкi i паняццi, якiмi напоўнены розум, калi ён звяртаецца да зямных i нiкчэмных стварэнняў, што сваёю сутнасцю брудзяць святыню душы, абцяжарваюць яе розум — найвышэйшую духоўную здольнасць. Жанчыны ў другiм памяшканнi, якiя аплакваюць бога Адонiса, з’яўляюцца вобразам жаданняў, што знаходзяцца ў другой здольнасцi душы — волi. Яны плачуць, бо прагнуць рэчаў, да якiх прывязана воля, гэта значыць тых гадаў, што напаўняюць розум. Людзi, якiя знаходзяцца ў трэцiм памяшканнi, — гэта вобраз i сiмвал трэцяй здольнасцi душы — памяцi, унутры якой ўсё захоўваецца i рухаецца. Пра iх вельмi добра сказана, што яны павернутыя спiнаю да святынi. Сапраўды, калi душа паводле сваiх трох здольнасцяў аддаецца цалкам i абсалютным чынам якому-небудзь стварэнню, дык падаецца, што яна нiбыта павярнулася спiнаю да святынi Божай, гэта значыць — да ўпарадкаванага розуму душы, якi не дапускае ў сябе стварэнняў.

Каб трохi зразумець, што значыць гэтае жахлiвае бязладдзе жаданняў душы, пакуль дастаткова таго, што было ўжо сказана. Калi б мы пачалi падрабязна апiсваць кожную найменшую брыдоту, прычыненую душы яе недасканаласцямi, цi найвялiкшую, пакiнутую ў ёй штодзённымi грахамi, цi тую, якая ўзнiкае праз жаданні, звязаныя са смяротным грахом, калi душа стаецца абсалютна пачварнаю; калi я б спынiўся на апiсаннi ўсiх нечыстотаў, звязаных з гэтымi трыма прычынамi, дык я б нiколi не скончыў гаварыць пра рэчы, якiя не змог бы зразумець нават анёльскi розум. Таму я хачу завяршыць i сказаць, што любое жаданне, нават найменшага недасканалага прадмету, плямiць i забруджвае душу.

Раздзел 10
У якім апавядаецца, як жаданнi атупляюць i аслабляюць душу,
не дазваляючы ёй практыкаваць цноты.

1. У пятую чаргу жаданнi шкодзяць душы, паколькi яны яе ахалоджваюць i аслабляюць такiм чынам, што ёй вельмi цяжка практыкаваць цноты i трымацца iх. I гэта адбываецца таму, што жаданне раздзяляецца i губляе сваю моц: замест таго каб засяродзiцца на адной толькi рэчы, яно пераследуе шмат рэчаў i таму расцярушваецца. Вось чаму фiлосафы гавораць, што цнота, калi ўсё ў ёй засяроджана на адным, больш моцная за тую, якая звяртае ўвагу на многае. Таму зразумела, што калi воля жадае многiх рэчаў, толькi не цноты, дык яна сама аслабляецца i аслабляецца яе дабрачыннасць. Душа, воля якой разрываецца памiж нязначнымi рэчамi, падобная да вады ў дзiравым начыннi, якое яна нiколi не можа напоўнiць, i таму ў ёй няма нiякай карысцi. Патрыярх Якуб параўноваў свайго сына Рувiма з вылiтаю вадою, бо ў граху ён даў волю сваiм жаданням: «Вылiўся ты, як вада, i не расцеш» (пар. Быц 49, 4). Нiбыта кажучы: паколькi ты вылiўся, як вада, бо пайшоў за сваiмi жаданнямi, дык ты больш не будзеш узрастаць у цноце. I гэтакiм чынам, як гарачая вада без покрыўкi з лёгкасцю губляе сваё цяпло i незагорнутыя спецыi губляюць свой водар i моц паху, гэтаксама i душа, не засяроджаная на адным толькi прадмеце — жаданнi Бога, губляе цяпло i моц цноты. Гэта разумеў вельмi добра Давiд, якi сказаў, маючы на ўвазе Бога: «Fortitudinem meam ad te custodiam». — «Моц маю для Цябе захаваю» (пар. Пс 58, 10), гэта значыць — засяроджу ўсю моц майго пажадання ў Богу.

2. Жаданнi аслабляюць душэўную моц таму, што яны ў душы падобныя да дзiкiх парасткаў, якiя вырастаюць вакол дрэва i пазбаўляюць яго моцы, не дазваляючы пладаносiць. Пра такiя душы Пан гаворыць: «Vae autem praegnantibus et nutrientibus in illis diebus!», што значыць: «Гора ж цяжарным і тым, што кормяць грудзьмі ў тыя дні!» (пар. Мц 24, 19). Тут пад цяжарнасцю i немаўлём маюцца на ўвазе жаданнi, якiя, калi iх не стрымаць, заўсёды будуць высмоктваць з душы яе моц i будуць расцi на зло душы, як паразiты на дрэве. I таму наш Пан раiць нам: «Sint lumbi vestri praecincti». — «Хай будзе паясніца вашая аперазаная» (пар. Лк 12, 35), маючы на ўвазе жаданнi. Таму што сапраўды, жаданнi, як п’яўкi, якiя смокчуць кроў з вены. Так iх называе i Эклезiяст, калi сцвярджае: «Дочкi, як п’яўкi», гэта азначае жаданнi, якiя безупынна просяць: «Дай мне, дай мне» (пар. Прып 30, 15).

3. З таго, што было сказана, зразумела, што жаданнi не толькi не даюць нiчога добрага душы, але нават пазбаўляюць яе таго, што яна мае. I калi душа iх не ўтаймуе, яны не спыняцца, пакуль не зробяць тое, што робiць, як апавядаюць, змеяня, якое вырастае ва ўлоннi сваёй мацi i пачынае яе жэрцi, пакуль не заб’е. Яно такiм чынам жыве за кошт сваёй мацi. Гэтаксама жаданнi, калi iх не ўтаймаваць i не ўмярцвiць раней, давядуць да таго, што душа загiне для Бога. I таму чытаем: «Aufer a me ventris concupiscentias, et concubitus concupiscentiae ne apprehendant me» (пар. Сір 23, 6), бо, сапраўды, адзiнае, што застаецца ў такой душы, — жаданнi.

4. Жаданнi могуць не дасягнуць такога ўзроўню, але ўсё роўна рэч даволi сумная i вартая жалю бачыць, да якога стану яны даводзяць бедную душу, наколькi яна незадаволеная сабою, наколькi яна сляпая да сваiх блiжнiх, наколькi абцяжараная i лянiвая ў адносiнах да Божых рэчаў. I нiякi кепскi настрой хворага, якi пазбаўляе яго апетыту i абцяжарвае яго шлях да аздараўлення, нельга параўнаць з тым, наколькi жаданні створаных рэчаў чыняць душу сумнаю i лянотнаю на яе шляху да цноты. Вось чаму многiя душы не прагнуць i не намагаюцца дасягнуць цноты, таму што ўсе iх жаданнi i прывязанасцi нячыстыя ў адносінах да Бога.

Пераклад з іспанскай мовы
Святланы Грэсвi.

Працяг будзе.

* У трактаце святога Яна ад Крыжа цытаты са Святога Пісання падаюцца на лацінскай мове. У беларускім тэксце яны пададзены ў перакладзе Святланы Грэсві.