ВЕРШЫ

НЯЎДЗЯЧНАСЦЬ Няўдзячны сонцу за яркае свячэнне, Месяц хавае яго, чынячы зацьменне. І калі пад сонца наўпрост падыходзіць, Страшную цемень на зыркім Фебе родзіць. Вось чаму пані яго часамі Бачыць на небе з двума рагамі. На свет каб з’явіцца, намер дзеці маюць: Яшчарцы-матцы жывот прагрызаюць, За што ім таксама помсціць прырода: Яны з-за дзяцей сваіх гінуць пры родах. Суровы агонь, дрэвы губячы, шчасны, Ды іх праглынуўшы, сам зараз жа гасне. Кожны няўдзячны хай добра унікне: Расплата й па смерці яго спасцігне, Калі пры жыцці не паслаў Бог нязмогу Ці злую фартуну не даў у падмогу.

АСАЛОДА З тварам людскім, як схацеў таго Пане, Пачвары марскія, сірэнамі званы2, Спевам салодкім у бездані клятай Топяць усіх мараплаўцаў заўзята Псам на спажытак; ля Сцылы3 варожнай Смерць караблі сустракае абложна. Асалода, распуста — ўсё тыя ж сірэны, Што шлюць падарожным салодкія спевы. Ды толькі атрутай ад іх патыхае — Заложна да Сцылы ў абдоймы штурхае, Каб той карабель, што курс сабе значыў, Няўзнак апынуўся ў цэрберавай пашчы4. І слаўны Геракл5, каб пазбегнуць спакусы, Моцна да мачты прыкуць сябе змусіў. Здолеў ён тым ад сірэн ўратавацца І на расправу звярам не дастацца. Што мачта ёсць, як не той крыж Хрыстовы? Ці кожны, скажы, з ім зрадніцца гатовы, Каб ашуканству сірэн не паддацца І ў Сцыле той вусцішнай не аказацца?

(СЛАВА ЗМЕНЛІВАЯ) Зменлівай славай ўвесь свет паланёны — Поўніцца шчасцем, бы ў казцы саснёнай. Ды толькі вось век яе хуткі і хісткі, Бы ў жбана глінянага ці то у міскі. Дзе Саламон той, спешчаны славай? Альбо Самсон, ваяўнічы і бравы? Авесалон дзе са стройнай паставай Ці Йянафан6, чуйны сэрцам, ласкавы? Куды падзеўся той Цэзар вяльможны, З тым — слаўны багач, сібарыт бязбожны? Дзе Тулій7, скажы мне, саладкамоўны? Дзе Арыстоцель вельмі шаноўны? Народа дзе моц і дзе слава краіны, Каралеўства, прэлацтва? — спрэс толькі руіны! Зашмат уладык і князёў панавала, Ды ў момант адзін іх на свеце не стала. Нядоўгая ярмарка — свецкая слава8: Бы цень на сцяне, што так хутка знікае. Даброты жыцця нас няўзнак пакідаюць, Як вокам міргнуць — неўпрыкмет ўсё растае. О гнюсны клубок, о зямное знябыцце! О росы, о марнасць, — ну чым ганарыцца?! Не ведаеш, дзень ці пабачыш ты новы… Старайся заўжды да ўсяго быць гатовым. Адкінь сваю пэўнасць — дні светлыя мінуць: Усё, што прыдбаў, заўтра можаш пакінуць. Пра вечнае думай, будзь розумам з небам І ведай, што свет гэты мала патрэбны.

ЗМЯЯ Што толькі вока чалавека бачыць можа     Усё у павучанне людзям даў ты, Божа. Змяя ядавітая і тая нас моліць,     Каб мы жылі згодна з Боскаю воляй. Не словамі, зрэшты, а прыкладам ўласным     Ў пакоры нас вучыць шукаць сваё шчасце. Звіваецца ў кола, найперш тое значыць, — Каб змог чалавек сваю вечнасць пабачыць. З зямлі бярэ моц, каб мы з попелу хлеба За грэх, як Давід, здабылі на патрэбу. І не галаву падстаўляе, а цела,     Як б’юць, каб жыццё аддаць смела Змог кожны за Хрыстуса Пана — вось сутнасць: Паверыць у Боскую усемагутнасць. Пасціць доўга ў цемры, калі ж выпаўзае, То скуру з сябе без вагання здзірае. Урок: каб і мы ўсе бядоты спазналі І мужна ў нягодах свой дух гартавалі. Калі ж да вады падпаўзе ў страшнай смазе, Моцны свой яд яна кіне адразу, Каб па шляху да нябеснай крыніцы З чыстым сумленнем маглі мы маліцца. Возьмем за прыклад мудрасць змяі, Што і без ног, ды паўзе па зямлі.

РАЙ Да стварэння свету рай быў аблюбаваны, Ды па трэцім дні нікім не быў згаданы. Майсей толькі па Адаме распаведаў шчыра Ў Кнізе Быцця нам пра тое. Што таму прычынай? Чалавек для Бога служыць улюбёным раем, Лепшага прыстанку Ён і не жадае. «З чалавечымі сынамі разам быць — раскоша, Ды не купіш, — мудрасць кажа, — ты яе за грошы». Вось чаму і Лот9 праўдзівы, рай сабе здабыўшы, Адляцеў у царства мёртвых, тым усіх здзівіўшы, Бо святыя душы там навек спачылі І з ахвотай гэта месца раем ахрысцілі. Хай жа праведная вера з кожным застаецца І па часе светлым промнем ў неба узнясецца.

«ВУСНАМІ МЯНЕ ХВАЛЯЦЬ, А СЭРЦЫ ІХ ДАЛЁКА АД МЯНЕ» Музыкі чары прыемна палоняць, Толькі калі ім шум іншы не шкодзіць. І да душы, як салоўкі спяванне, Бо не чутно варання2 гергетання. Зліўшыся з ім, чэзне голас салоўкі — Музыкі слодыч сыходзіць і моўкне, Быццам бы хвала ў гонар Бога, Голасам вымаўленая чужога. Калі ж адзінства і згоды бракуе, Музыку гэтую Бог не пачуе: Справе і звычаю тое пярэчыць — І аніколькі душу не палечыць. Гэтак і з лютняй: ў фальшывым гучанні Слыху і сэрцу няма змілаванння. Ад воўчага спеву пастух уздрыгнецца — Пеклам іх скрыгат зубоў падаецца. Што будзе, як жоўці ды з мёдам змяшацца І мужу з нявернаю жонкай застацца?

ГАТОЎНАСЦЬ ДА ЛІХА Цяжка грэбляй спыніць рэкі, што імкліва Мкнуць да мора ў плыні хуткай, віратлівай. Так і злога не стрымаць ні ўмольным словам Ад намераў гнюсных, ні пагрозай, ні законам. Хто таго, што з вежы падае, спаймае, Да граху той цягу моцную стрымае. Хуткі бег у сарны, хуткі і ў аленя, Ды хутчэй памкненні злыя толькі ў ліхадзея. Як не зробіць шкоды — ў думках ліха родзіць: Хоць і так, ды зможа некаму нашкодзіць.

Гл. таксама:
Валерый МАКСІМОВІЧ :: НА ШЛЯХУ ДА ЯДНАННЯ ::

2. Пачвары марскія, сірэнамі званы… У грэка-рымскай міфалогіі сірэнамі зваліся паўжанчыны-паўптушкі з рыбінымі хвастамі, якія сваімі салодкімі спевамі спакушалі мараходаў, выракаючы іх на пагібель (Гамер, «Адысея», XII; Авідзій, «Метамарфозы», V, 522 і інш. Узгадваюцца яны і ў прароцтве Ісаі (Кн. прарока Ісаі, 13, 21–22).
3. Псам на спажытак; ля Сцылы… Сцыла (паводле старажытнарым. міф.) — дачка німфы Фаркіды, ператвораная чараўніцай Кіркай у аточаную лютымі сабакамі марскую пачвару, месцам знаходжання якой служыла пячора ўцёса Сцыла на італійскім баку Сіцылійскага праліва. Яна праглынала ўсё, што праходзіла міма яе пячоры.
4. ў цэрберавай пашчы… Цэрбер — у грэчаскай міфалогіі трохгаловы сабака, які ахоўваў уваход у падземнае царства, сын падземных бостваў Тыфона і паўжанчыны-паўзмяі Яхідны.
5. І слаўны Геракл… Геракл — у грэчаскай міфалогіі сын бога Юпітэра і Алкмены, які з-за пераследу багіні Юноны мусіў пайсці на службу да цара Эўрысфея і здзейсніць дванаццаць подзвігаў.
6. Йянафан (Іаанафан) — згодна з Бібліяй (1 Сам 28–31), сын ізраэльскага цара Саўла. Вылучаўся моцаю і адвагаю, дапамагаў юнаму Давіду, рызыкуючы выклікаць гнеў бацькі, які пры спрыяльным выпадку мог забіць Давіда.
7. Тулій — Марк Тулій Цыцэрон (106–43 гг. да н. э.), выдатны рымскі прамоўца, тэарэтык прамоўніцкага мастацтва, пісьменнік і філосаф.
8. Нядоўгая ярмарка — свецкая слава… Гэтую метафару мы сустракаем у «словах» Іаана Залатавуснага (каля 344–407 гг. н. э.), у «Аналах» Цэзара Баронія (XVI ст.). З сучаснікаў С.Полацкага да яе звяртаўся Дж. Беньян у «Шляху паломніка» (№ 1680), а таксама У. Тэкерэй у рамане «Кірмаш пыхлівасці».
9. Лот — пляменнік Абрагама. За сваю набожнасць Лот з сям’ёй быў выведзены анёламі з Садома, які ў хуткім часе разам з горадам Гаморай быў ператвораны ў груду попелу і развалінаў (Быц 29, 1–29). Пра сыходжанне Лота ў падземнае царства сведчыць апакрыфічнае «Слово о кресте честне и о двою разбойничю» (вядомае таксама як «Сказ пра райскае дрэва і Сіфа»), аўтарства якога прыпісваецца Грыгорыю Багаслову (гл.: Книга Никодима… СПб., 1912. С. 19–20).