«ТАЙНА ГЖЭЧНАЕ ПАНІ ЭЛЬЖБЕТЫ...»

Кнігу, пра якую пойдзе гаворка, хочацца бясконца трымаць у руках, перагортваць яшчэ і яшчэ, ужо ўважліва, з асалодай, прачытаныя старонкі, каб вярнуцца ў лёс гераіні, якой яна прысвечана: «Пані Эльжбета: Гісторыя адной прыязьні». Аўтар кнігі — вядомы журналіст і пісьменнік Валер Каліноўскі, абраў адмысловы жанр партрэта-інтэрв’ю, прайшоў перыпетыямі лёсу сваёй гераіні і стварыў яркі, запамінальны вобраз прыгожай і выключна абаяльнай жанчыны, слыннага вучонага-беларусіста, прафесара Варшаўскага ўніверсітэта, а таксама дыпламата — першага амбасадара Рэспублікі Польшча ў Рэспубліцы Беларусь (1991 — 1995 гг.) — пані Эльжбеты Смулковай.

Кніга ўзрушвае і захапляе чытача больш як прыгодніцкі ці авантурны раман, бо ў яе аснове ляжаць факты і дакументы, што раскрываюць праўдзівы лёс жанчыны, якая перажыла разам са сваёй сям’ёй усе драмы і трагедыі, якія выпалі на долю беларусаў і палякаў у ХХ стагоддзі, а гэта перадусім жудасныя рэпрэсіі сталінскага таталітарнага рэжыму супраць паняволеных народаў былой расійскай і новай савецкай імперыі. Мужна вытрымаўшы ўсе тыя завеі і сцюжы, ёй дадзена было самой упісаць яркія, поўныя жыццестваральнай моцы і надзеяў старонкі ў гісторыю і культуру менавіта нашай краіны, спрычыніцца да ўмацавання яе дзяржаўнасці, а таксама пакласці новы пачатак садружнасці, супрацоўніцтву і ўзаемаразуменню нашых народаў дзеля будучыні.

Кніга Валера Каліноўскага — гэта не проста пераказ біяграфіі славутага чалавека, вядомай асобы. Гэта глыбокі роздум аб лёсе чалавека ў гістарычным часе і аб часе, які працякае праз чалавечы лёс. У гэтым узаемапрацяканні найважнейшае, можа, не колькасць і незвычайнасць вонкавых падзеяў, а тая ўнутраная дужасць, моц духу, якія дапамагалі рабіць належны выбар, не збочваць з цяжкіх невядомых шляхоў, бачыць наперадзе тое заўсёднае выратавальнае святло, якое дае ўнутраны зрок, выхаваны глыбокай хрысціянскай верай. Аўтар кнігі зрабіў мужнае ўласнае падарожжа ў той Час і Лёс, прайшоў і праехаў не толькі «горнімі», але й балючымі сцежкамі сваёй гераіні, а таму яго аповед так узрушвае чытача. Пані Эльжбета прызналася, што сама даведалася з кнігі нямала новага пра некаторыя абставіны, звязаныя з яе ўласнай біяграфіяй, «да прыкладу, што ўжо расце тайга на месцы сібірскай вёскі Усць-Сільга на беразе Васюгану», куды яе з мамаю і сястрою высадзілі з баржы ў 1941 годзе.

Кніга складаецца з пяці частак, назвы якіх гавораць самі за сябе, і кожная з іх асвятляе найважнейшыя этапы ў біяграфіі гераіні: 1) Эльжуня; 2) Ліза; 3) Эльжбета; 4) Пані прафэсар; 5) Пані амбасадар. Здзіўляе, наколькі глыбока здолеў аўтар увабраць у сваю свядомасць лёс іншага чалавека, перажыць яго ў сваёй душы, творча перастварыць, каб паказаць-адкрыць для іншых. Але гэта было невыпадкова. Якія ж акалічнасці, якія аб’ектыўныя і суб’ектыўныя абставіны паспрыялі таму, што менавіта пані Эльжбета Смулкова, пані прафесар і амбасадар, стала гераіняй новай кнігі пісьменніка. Паслухаем, што гаворыць ён сам пра перадумовы, творчыя імпульсы і нараджэнне задумы стварыць літаратурную біяграфію пані Эльжбеты Смулковай.

«Я ведаю пані Эльжбету з часоў яе працы ў Менску амбасадарам, быў на ейных лекцыях у Варшаўскім унівэрсытэце, на зьмястоўнай навуковай канфэрэнцыі ў Беластоку, прысьвечанай гісторыі, гаворкам і культуры Палесься і Падляшша, калі яна ачольвала катэдру беларускай культуры Ўнівэрсытэту ў Беластоку, слухаў яе выступы на кангрэсах беларусістаў і славістаў у Менску, — піша В.Каліноўскі ва ўступе да сваёй кнігі. — Я глыбока ўдзячны пані Эльжбеце за згоду на вялікае інтэрв’ю, якое заняло цэлы тыдзень у снежні 2014 году і сталася добраю асноваю для напісаньня гэтай дакумэнтальнай кнігі. Я пастараўся разгадаць, кажучы словамі вядомага паэта-дысідэнта, а пазьней манаха Жыровіцкай абіцелі Зьніча, “тайну гжэчнае пані Эльжбеты”, заглянуць у яе дзіцячыя і студэнцкія гады, калі яна фармавалася як асоба, распавесьці пра сямейныя ды асабістыя драмы й трагедыі, якія перажыла яна разам з многімі ў крывавым ХХ стагодзьдзі, паказаць яе лёс як адбітак гісторыі».

Вельмі кранаюць тыя старонкі кнігі, дзе апісваюцца дзіцячыя гады гераіні, страшныя падзеі, якія ёй давялося перажыць. Львоў — калыска яе дзяцінства, там яна нарадзілася акурат на святога Яна, 24 чэрвеня 1931 года. Высакародная паважаная сям’я: маці-настаўніца Яніна Баранова (Schoferówna ў дзявоцтве) паходзіла з сям’і паланізаваных аўстрыйцаў; бацька — інжынер-ляснік Казімеж Баран, паходзіў з польскай сям’і, з Перамышля; яны пабраліся шлюбам у 1929 годзе. Пераломны 1939 год прынёс падзеі, якія абрынулі сям’ю ў бяздонны вір народнай трагедыі, звязанай з жорсткімі рэпрэсіямі сталінізму. Бацьку пані Эльжбеты у ноч на 23 сакавіка 1940 года забралі «людзі ў цывільным», і больш сям’я яго не пабачыла. Ён быў рэпрэсаваны «як службовец польскай адміністрацыі» і неўзабаве расстраляны, падзяліўшы лёс шматлікіх іншых ахвяраў вядомага Катынскага спісу. У маі 1941 года вывезлі ў Сібір і ягоную жонку разам з дзвюма малымі дочкамі Эльжуняю і Марылюсяю. Мужнасць і моц духу дапамаглі жанчыне з дзецьмі выжыць у тых нялюдскіх умовах, а чарговыя гістарычныя перыпетыі — вайна, як ні парадаксальна гэта гучыць, дзіўным чынам дапамаглі выратавацца, вырвацца з тых суровых умоваў — «голаду і холаду Сыбіру», цалкам не прыдатных для жыцця з малымі дзецьмі, і ўрэшце ў 1946 г. вярнуцца на радзіму.

Сімвалічны момант, перажыты ў дзяцінстве, стаў, магчыма, асновай для фарміравання будучага характару гераіні кнігі. Аўтар акрэслівае яго ў якасці эпіграфа да раздзела пра дзяцінства Эльжуні. Гэта словы з успамінаў самой пані Эльжбеты пра ноч арышту бацькі, калі яна, спалоханая дзяўчынка, бачачы чужых людзей, хаваецца ў спальні, заскоквае ў свой ложак: «…Праз хвіліну ў спальню заходзіць бацька ў верхняй вопратцы, адразу за ім чужак у цывільным. Бацька сакрэтным рухам усоўвае мне ў ручку свой заручальны пярсьцёнак: «Памятай, чыя ты дачушка!» Цалуе і сыходзіць. Да болю сьціскаю ў заціснутым кулачку той незразумелы тады скарб…».

Старонка за старонкай разгортваюцца перад чытачом кнігі перыпетыі далейшага лёсу гераіні: яе шлях ад пястункі-дзіцяці Эльжуні, не па гадах пасталелага ў сібірскіх выпрабаваннях падлетка Лізы, удумлівай студэнткі Эльжбеты — да знанага навукоўца-лінгвіста, аўтарытэтнага даследчыка беларускай мовы, польскага беларусіста, які даследуе лінгва- і этнакультурную спецыфіку рэгіянальнага памежжа, са сваёй школай вучняў у Беларусі і ў Польшчы («Пані прафэсар»). Спецыфіка навуковай дзейнасці пані прафесара спрычынілася не ў малой ступені і да таго, што па ўсёвызначальнай волі Усявышняга ёй давялося ператварыцца ва ўдумлівага, разважлівага, спагадлівага ды цвёрдага ў сваіх дзеяннях і перакананнях дыпламата («Пані амбасадар»), які паспрыяў пераадольванню паміж нашымі народамі гістарычнай прорвы, утворанай крывавымі дыктатарамі і іх рэжымамі ў ХХ стагоддзі. Насамрэч, не перабольшваннем будзе сцвердзіць, што пані амбасадар за пяць гадоў сваёй пасольскай місіі паспрыяла дзяржаўнаму адраджэнню нашай краіны, нацыянальнаму ўздыму і беларусізацыі рэлігійнага, культурнага жыцця, яна таксама стаяла ля вытокаў стварэння ўплывовай навуковай арганізацыі «Міжнародная асацыяцыя беларусістаў», якая ўжо 25 гадоў працягвае сваю плённую дзейнасць, аб’ядноўваючы навукоўцаў-беларусістаў з розных краінаў свету.

Важны момант, на якім слушна акцэнтуе ўвагу аўтар кнігі, — сустрэча на жыццёвым шляху гераіні іншых людзей: не тых «чужакоў у цывільным», якія неслі страх і бяду, а блізкіх у высокіх памкненнях і з цёплымі душамі настаўнікаў, дакладней, настаўніц — дасведчаных мовазнаўцаў і педагогаў — прафесараў Галіны Турскай у Торуні і Антаніны Абрэмскай-Яблоньскай у Варшаве, якія скіравалі сваю таленавітую вучаніцу да зацікаўленняў народнымі гаворкамі, благаславілі на тыя аб’ёмістыя ды нялёгкія «палявыя доследы», што правялі яе шляхамі і сцяжынкамі Беларусі, ад вёскі да вёскі, ад мястэчка да мястэчка, дзе яна слухала людзей, збіраючы слоўныя скарбы, заглыбляючыся ў феномен душы і светаўспрымання беларускага народа, у саму з’яву гістарычнага і культурнага памежжа, якая характарызуе Беларусь як злучво традыцый Усходу і Захаду.

Пра сваю дыпламатычную місію пані Эльжбета скажа пазней сакрамэнтальныя словы: «Хацела б падкрэсліць, што сярод дыпламатаў я займаю асаблівае становішча, — калі перастану быць амбасадарам РП у Беларусі, буду амбасадарам беларускай праблематыкі ў Польшчы, паколькі вярнуся да сваёй навуковай спецыялізацыі беларусіста, прафэсара Варшаўскага ўніверсітэта». Так і сталася. Чароўная і мудрая пані Эльжбета са старонак гэтай кнігі і ў сённяшніх сваіх стасунках з беларусістамі нашай Бацькаўшчыны, Польшчы і замежных краінаў пачэсна працягвае быць «амбасадарам беларушчыны», нястомна будуе мост любові і ўзаемаразумення паміж нашымі народамі і краінамі. Кніга Валера Каліноўскага дапамагае глыбока зразумець сутнасць гэтай «пасольскай місіі» не толькі ў вузкім палітычным, але ў шырокім гуманістычным, нават апостальскім, сэнсе падобнага пасланніцтва.

Ірына Багдановіч