ЗАЛАТАГОРСКАЯ СВЯТЫНЯ:
ДА 150-ГОДДЗЯ АСВЯЧЭННЯ

Аўтограф інвентарнага рукапісу. Тытульная старонка.

«Адны касцёлы, што так дарагія нам, пахіліліся ад старасці і падаюць пад шматгадовым цяжарам свайго існавання. Іншыя касцёлы людзі замяняюць на новыя, што ззяюць раскошаю, <...> на жаль, яны не прамаўляюць моваю традыцыі. Яны не маюць любых сэрцу пачарнелых абразоў, намаляваных няўмелаю рукою; фігураў, выразаных самавукамі... Некаторыя святыні мы страчваем, калі яны пераходзяць у чужыя рукі. Другія ж помнікі пустошыць няўмелае аднаўленне, якое праводзіцца недасведчанымі людзьмі, тым самым вынішчаецца паэзія старажытнасці. І смутак, і жаль застаюцца пасля гэтых <...> дарагіх сэрцу стратаў — пахаваных старэнькіх касцёлаў»1.

Гэтыя горкія і дакладныя словы Язафата Фрыдэрыка Жыскара, напісаныя ў пачатку ХХ стагоддзя, характарызуюць складаную гісторыю каталіцкага касцёла ў Беларусі ХІХ–ХХ стагоддзяў і з болем адгукаюцца ў сэрцы. Гады ліхалецця зрабілі сваю чорную справу. Страшна толькі ад адной думкі, што чалавечыя рукі некалі рабавалі і руйнавалі родныя нам касцёлы, збівалі крыжы, здымалі і пераплаўлялі званы, палілі кнігі — разбуралі ўсё каштоўнае і святое, што іншыя беражлівыя і руплівыя рукі будавалі і множылі. Гэта лёс нашых касцёлаў, гэта лёс нашай веры, гэта наш лёс...

Дзякуй Усявышняму, у спадчыну засталіся нам касцёлы, што нябачнай сілай злучаюць нас з душамі нашых продкаў і ў век высокіх тэхналогій пераносяць у іншы свет, свет высокіх ідэалаў і непарушных традыцый.

Касцёл пад тытулам Найсвяцейшай Тройцы (св. Роха) з’яўляецца адной з нямногіх захаваных святыняў Беларусі і старажытнейшай мінскай парафіяй, якая мае даўнюю гісторыю і багатыя рэлігійна-духоўныя традыцыі. Таму асабліва важнай для айчыннай гісторыі, уласнай самаідэнтыфікацыі, а таксама для павагі да нашых продкаў і для памяці наступных пакаленняў стала знаходка «Інвентарнага апісання мінскага Троіцкага рымска-каталіцкага парафіяльнага касцёла ІІІ класа2 (1870 г.)». Яго каштоўнасць яшчэ больш узрастае ў сувязі з тым, што дыяцэзіяльных дакументаў у Беларусі захавалася няшмат. Гэты дакумент трапіў нам у рукі падчас навуковай вандроўкі ў Літву ў бібліятэцы Віленскага ўніверсітэта ў аддзеле рукапісаў і старадрукаў пад шыфрам F57-653-756.

Да нашых дзён зберагліся інвентарызацыі і візітацыі старажытнай мінскай парафіі, што рабіліся ў XVII стагоддзі — цяпер яны захоўваюцца ў Нацыянальным гістарычным архіве Беларусі. Паводле даследаванняў гісторыка і краязнаўцы Уладзіміра Дзянісава, адзін з самых старых дакументаў такога тыпу датуецца 1632 годам. Але большасць з іх паходзіць з канца XVIIІ і першай паловы ХІХ стагоддзя. Так, Камісіяй нагляду ў 1807 г. быў складзены інвентар «Мінскага фарнага касцёла Унебаўзяцця Найсвяцейшай Панны і св. Міхала Арханёла»3 , згарэлага ў 1809 г. падчас вялікага пажару разам з большасцю парафіяльнай дакументацыі (захаваліся толькі пяць метрычных кніг); а ў 1856 г. было зроблена інвентарнае апісанне і адрамантаванай у 1842 г. драўлянай капліцы4. 

Гісторыя інвентарных вопісаў мінскага касцёла Найсвяцейшай Тройцы (св. Роха) не вельмі багатая на дакументальныя крыніцы. У выніку вывучэння дакументаў, па храналогіі адпаведных канцу ХІХ — пачатку ХХ ст., выявілася, што «Інвентарнае апісанне мінскага Троіцкага рымска-каталіцкага парафіяльнага касцёла ІІІ класа (1870 г.)» з’яўляецца першай вядомай грунтоўнай крыніцай такога тыпу, падрыхтаванай пасля кансэкрацыі святыні ў 1864 г., і на працягу апошняй трэці ХІХ ст. яна застаецца адзінай. Другі захаваны пісьмовы помнік — «Візітнае апісанне мінскага Св.-Троіцкага Залатагорскага касцёла 1908 года»5 — быў складзены толькі ў пачатку ХХ ст., з ім можна пазнаёміцца ў публікацыях У. Дзянісава6.

Інтэр’ер залатагорскага касцёла. Эдвард Гараздоўскі, дрэварыт, 1868. Са збору Нацыянальнай бібліятэкі Польшчы.

Лёс «Інвентарнага апісання мінскага Троіцкага рымска-каталіцкага парафіяльнага касцёла ІІІ класа» (1870 г.) падобны да дэтэктыўнай гісторыі. Звычайна афіцыйныя паперы, што датычыліся гаспадарчых касцёльных справаў, пытанняў архітэктуры, фундавання, перапіскі святароў з духоўным кіраўніцтвам, дзяржаўнымі ўладамі і да т. п., траплялі ў дыяцэзіяльны архіў, і названы дакумент пасля ўкладання і ўзгаднення таксама быў перададзены ў Вільню ў архіў Віленскай дыяцэзіі7.

З 1883 г. па імператарскім загадзе ўсе касцёлы Мінскай губерні падпарадкоўваліся Магілёўскаму арцыбіскупу, а яго рэзідэнцыя знаходзілася ў Санкт-Пецярбургу. Менавіта туды павінен быў адправіцца архіў Віленскай дыяцэзіі, і адпаведна, былой Мінскай рымска-каталіцкай дыяцэзіі. Архіў складаўся з некалькіх частак, размешчаных у розных будынках Вільні, у тым ліку на гарышчы віленскага катэдральнага касцёла (дарэчы, «Інвентарнае апісанне мінскага Троіцкага рымска-каталіцкага парафіяльнага касцёла ІІІ класа» (1870 г.) мы знайшлі сярод музычных рукапісаў, якія мелі непасрэднае дачыненне да галоўнай віленскай святыні). Гэты факт выратаваў наш дакумент і ад знішчэння разам з часткай архіва Мінскай дыяцэзіі, пакінутай у Вільні. Туды ўвайшлі афіцыйныя паперы з 1790 г. па 1869 г., а таксама падрабязнае інвентарнае апісанне Мінскага дэканата за 1790 год.

Пасля кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 г. архіўныя дакументы Магілёўскай рымска-каталіцкай дыяцэзіі захоўваліся ў Цэнтральным дзяржаўным гістарычным архіве ў Ленінградзе, дзе большасць з іх і была ліквідаваная8. 

Інвентарныя вопісы звычайна складаліся падчас штогадовай візітацыі дыяцэзіяльнага біскупа або адзін раз за пяць гадоў. Біскуп павінен быў у пэўны тэрмін інфармаваць Папу Рымскага пра стан уручанай яму паствы. Інвентары таксама маглі пісаць і тады, калі пробашч касцёла перадаваў абавязкі кіраўніка парафіі свайму пераемніку9.  «Інвентарнае апісанне мінскага Троіцкага рымска-каталіцкага парафіяльнага касцёла ІІІ класа» (1870 г.) якраз і было складзена ксяндзом Валентыновічам для ксяндза Заўсцінскага. Некалькі слоў пра гэтых святароў.

Надмагільны помнік на месцы пахавання кс. Аўгустына Валентыновіча (1829-1898). Кальварыйскія могілкі ў Мінску.

Біяграфічных звестак пра кс. Аўгустына Валентыновіча (1829–1898) амаль не захавалася. Згодна з інфармацыяй беларускага музыканта і публіцыста А. Ельскага, былога бэнэдыктына Аўгустына Валентыновіча «лёс кідаў па ўсёй [спачатку Мінскай, пасля Віленскай. — С. Ш.] дыяцэзіі», а знайшоў спачын ён на парафіі ў Пскове10.  З грунтоўнай каталагізаванай работы кс. Язафата Жыскара «Нашы касцёлы» мы даведваемся пра асобу Аўгустына Валентыновіча крыху больш. Ён выкладаў тэалогію ў Мінскай духоўнай семінарыі, стаў магістрам гэтай дысцыпліны і прафесарам установы, а пазней займаў пасаду мінскага дэкана. Пасля служэння ў Залатагорскім касцёле, у 1870 г., кс. А. Валентыновіч быў накіраваны, а паводле словаў кс. Я. Жыскара «выдалены, сасланы»11,  на працу ў воўкавіцкую парафію12. 

Кс. А. Валентыновіч старанна працаваў у парафіі, а памяць пра яго яшчэ доўга жыла сярод мясцовых вернікаў. Асабліва славілася бескарыслівасць святара, якой людзі часта карысталіся, «ахвяруючы» за ўдзяленне сакрамэнту хросту «закручаныя ў паперу гузікі»13.  Давялося кс. А. Валентыновічу прычыніцца да рэстаўрацыі касцёла ў Воўкавічах у 1880 годзе.

Кс. А. Валентыновіч, хутчэй за ўсё, памёр менавіта ў Воўкавічах у 1898 г., бо быў пахаваны на адных з самых старажытных каталіцкіх могілках Беларусі, кальварыйскіх, пры мінскім касцёле Узвышэння Святога Крыжа, філіяй якога на перыяд з 1885 г. па 1906 г. стала воўкавіцкая парафія.

На жаль, мы валодаем мізэрнымі біяграфічнымі дадзенымі і пра наступніка кс. А. Валентыновіча на пасадзе пробашча мінскай Троіцкай парафіі — кс. Браніслава Заўсцінскага. Ён, як і яго папярэднік, здзяйсняў душпастырскую дзейнасць не больш за год. Вядома і тое, што ў 60-я гады кс. Браніслаў Заўсцінскі быў штатным ксяндзом капліцы Мінскага дабрачыннага таварыства пры мінскім парафіяльным катэдральным касцёле і, згодна з дакументамі, атрымліваў заробак у памеры 60 рублёў14. 

Паводле інфармацыі, прыведзенай біскупам Паўлам Кубіцкім у кнізе «Святары, змагары за справу касцёла і бацькаўшчыны ў 1861–1915 гадах», кс. Б. Заўсцінскі ў 80-я гады ХІХ ст. выконваў абавязкі пробашча гродзенскага былога бэрнардынскага касцёла і прэфекта дзвюх мясцовых гімназій. Святар меў бескампрамісны характар і прытрымліваўся прынцыповай пазіцыі ў некаторых важных пытаннях. Меркаваць пра гэта дазваляе ліставанне віленскага і гродзенскага губернатараў, якія жадалі ўтаймаваць непакорлівага ксяндза праз суровую вымову, а ў выніку пазбавіць яго ганаровай пасады прэфекта мясцовых гімназій. Прычынай такога супрацьстаяння стала нежаданне кс. Браніслава Заўсцінскага прызнаваць уладу дэкана кс. Яна Малышэвіча, да якога біскуп Караль Грынявіцкі прымяніў экскамуніку15  і суспенсу16 з-за непрыняцця карэспандэнцыі ад свайго непасрэднага кіраўніка17. 

«Інвентарнае апісанне мінскага Троіцкага рымска-каталіцкага парафіяльнага касцёла ІІІ класа» (1870 г.) складаецца з 30-ці аркушаў, фармат старонкі — 35,8 на 22,5 см, кожная з іх змяшчае каля 30-31 радкоў.

Дакумент складаецца з наступных раздзелаў:

1. Касцёл.18
2. Могілкі.
3. Касцёл. Вонкавы выгляд.
4. Касцёл. Унутраны выгляд.
5. Касцёльныя строі (арнаты, капы).
6. Касцёльная бялізна (альбы, комжы і інш.).
7. Абразы.
8. Фігуры.
9. Касцёльнае начынне.
10. Касцёльныя кнігі.
11. Рэчы і начынне скасаванага халаўскагага парафіяльнага касцёла.19 
12. Рэчы і начынне скасаванага хмарына-градзецкага парафіяльнага касцёла.20
13. Стары касцёл.
14. Капліца.
15. Дом мінскага Троіцкага духавенства або плябанія.
16. Дом касцёльных служак.
17. Апісанне дома і іншых гаспадарчых пабудоў ва ўгоддзі Масюкоўшчына, якія належаць мінскай Троіцкай парафіі.
18. Стан будынкаў.
19. Аб утрыманні мінскай Троіцкай парафіі і духавенства і належных ім капіталаў.
20. Духавенства і касцёльныя служкі мінскай Троіцкай парафіі.
21. Абавязковыя святы ў Залатагорскім касцёле і абавязковыя некаляндарныя богаслужэнні.
22. Метрычныя кнігі i архіў парафіі.
23. Архіў дэканскай канцылярыі.

Унікальнасць «Інвентарнага апісання мінскага Троіцкага рымскага каталіцкага парафіяльнага касцёла ІІІ класа» (1870 г.) заключаецца ў тым, што яго ўкладальнікам дэталёва зроблены пералік усёй маёмасці касцёла, з педантычнасцю апісаныя тонкасці і спецыфічныя асаблівасці архітэктуры пабудовы. Аўтар спыніў увагу, здавалася б, на зусім нясутнасных дэталях, напрыклад, на тым, якія замкі на дзвярах пакояў, колькі элементаў мае катафалк, якога колеру фарбы падлогі і г.д.

У большасці візітных і інвентарных апісанняў другой паловы ХІХ ст., што складаліся, напрыклад, у Мінскім дэканаце, такіх падрабязнасцяў няма. Звычайна дакументы падзяляліся на раздзелы, як у «Інвентарным апісанні халаўскага касцёла»21: гістарычны нарыс, касцёльнае начынне (агульнае апісанне прадметаў са срэбра, свінцу, чырвонай і жоўтай медзі, дрэва і г. д.), касцёльнае ўбранне, літургічныя кнігі, бялізна, харугвы, дываны, музычныя інструменты, вонкавае і ўнутранае апісанне званіцы, плябаніі, лядоўні, стайні і шмат іншага22.  Уся інфармацыя ў падобнага роду дакументах падавалася вельмі сцісла, а ў некаторых выпадках — даволі фармальна.

У параўнанні з «Візітным апісаннем мінскага Св.-Троіцкага Залатагорскага касцёла 1908 года» вопіс 1870 года ў большасці момантаў значна больш падрабязны і грунтоўны. Па-першае, у ім старанна зафіксаваны пытанні збудавання мармуровага касцёла і прыналежных яму будынкаў (раздзелы ІІІ, ІV, ХV, ХVІ, ХVІІ). Найбольш разгорнута складзены раздзел ІІІ, дзе надзвычай дакладна апісаныя асаблівасці архітэктурных элементаў і канструкцый, што не вельмі характэрна для дакументаў такога тыпу. На аснове гэтага дэталёвага апісання з лёгкасцю можна ўявіць будынак святыні, а таксама месца размяшчэння асобных прадметаў і рэканструяваць унутранае ўбранне Залатагорскага касцёла ў цэлым.

Такі ж прынцып падачы інфармацыі мы бачым і ў пераліку касцёльных строяў і літургічнага начыння (раздзелы V, VІ, ІХ, ХІ, ХІІ), дзе ўсебакова апісаныя ўсе прадметы (тканіны з шоўку, фігура з дрэва і г.д.), якасць тканіны ці металу, фарба, вага і наяўнасць каштоўнага металу, асаблівасці дэкору, ступень захаванасці, час выкарыстання, месца размяшчэння і прымянення, месца вытворчасці ці набыцця, імя ахвярадаўцы.

Асаблівае месца ў «Інвентарным апісанні мінскага Троіцкага рымска-каталіцкага парафіяльнага касцёла ІІІ класа» (1870 г.) займае грунтоўны спіс маёмасці, перададзенай пасля скасавання восенню 1866 года халаўскага і хмарына-градзецкага парафіяльных касцёлаў.

Адметнымі ў «Інвентарным апісанні мінскага Троіцкага рымска-каталіцкага парафіяльнага касцёла ІІІ класа» (1870 г.) з’яўляюцца раздзелы ХІV — Капліца23,  ХVІІІ — Стан будынкаў, ХХІІ — Метрычныя кнігі і архіў парафіі, ХХІІІ — Архіў дэканскай канцылярыі. У інвентарах такая інфармацыя або цалкам адсутнічала, або прыводзілася між іншым. Напрыклад, у раздзеле з дакументацыяй, акрамя афіцыйных папераў Залатагорскага касцёла (метрычныя кнігі і інш.; самыя раннія — з 1833 года) і парафіяльныя спісы; кантрактная (1814 г.) і прыходна-расходная кнігі; кнігі ахвяраванняў; планы зямлі на Траецкай гары (1814 г.), на мясцовасць і на пабудову каменнага касцёла і інш.), змешчаны парафіяльныя спісы катэдральнага касцёла за 13 гадоў і кнігі метрыкаў за 1850-1857 гады, копіі метрыкаў і парафіяльныя спісы воўкавіцкага і антопальскага касцёлаў, акты аб пераходзе вернікаў з каталіцтва ў праваслаўе, а таксама пералік дакументаў хмарына-градзецкага касцёла (інвентарныя вопісы за розныя гады, пачынаючы з 1804 года; метрычныя і парафіяльныя спісы (самы стары з іх датуецца 1796 годам); акт аб асвячэнні касцёла і іншыя важныя паперы) і халаўскага парафіяльнага касцёла (інвентарныя вопісы, метрычныя і парафіяльныя спісы, кнігі перадшлюбных экзаменаў і г.д.). Не менш каштоўным з’яўляецца і апісанне капліцы, разабранай у 1901 годзе.

«Візітнае апісанне мінскага Св.-Троіцкага Залатагорскага касцёла 1908 года» адрозніваецца лаканічнасцю. Немалаважную ролю ў гэтым адыграў час складання дакумента, што характарызаваўся буйным развіццём тэхнічнага прагрэсу, здабыткі якога знайшлі адлюстраванне ў візітацыі пачатку ХХ стагоддзя. Па-першае, гэты дакумент захаваны ў выглядзе машынапісу, што значна палягчае працу з ім і выгодна адрознівае яго ад адпаведнай крыніцы другой паловы ХІХ стагоддзя, напісанай рукой кс. Аўгустына Валентыновіча. А па-другое, яго ўпрыгожваюць фотаматэрыялы да раздзелаў ІІ (фота каменнага касцёла24, галоўнага алтара25 і алтароў св. Роха26 і св. Антонія27); ІІІ (фота капліцы28, пабудаванай у 1901 годзе на месцы старажытнай капліцы св. Роха); Х (фота манстранцыі29, падараванай у 1905 г. кс. Міхалькевічам і пілігрымамі; цыборыя, фундаванага ў 1904 г. кс. Міхалькевічам; чашы і патэны30, ахвяраваных Вільгельмінай Пілсудскай у 1904 г.; стацыі31 з мазаікі, падараванай сям’ёй Янчэўскіх); ХVI, ХVII і ХVIIІ (графічныя выявы пячатак і штэмпеляў пробашча касцёла, прыклады пячатак і штэмпеляў мінскага дэкана, пячаткі вучылішча арганістаў, пячаткі 1746 г., 1819 г., сургучныя пячаткі32). Зразумела, што фотаіндустрыя ўжо актыўна заваёўвала папулярнасць у свеце і адкрывала новыя магчымасці для падачы матэрыялу праз візуалізацыю.

Неабходна адзначыць, што «Візітнае апісанне мінскага Св.-Троіцкага Залатагорскага касцёла 1908 года» пашырана за кошт пераліку мясцовасцяў, тэрытарыяльна прыналежных парафіі св. Роха, а таксама спісу арандатараў і чыншавікоў.

Рэальныя факты даказваюць, што з пералічаных у «Інвентарным апісанні мінскага Троіцкага рымска-каталіцкага парафіяльнага касцёла ІІІ класа» (1870 г.) прыналежных святыні рэчаў, а таксама рухомай і нерухомай маёмасці нічога не захавалася: не зберагліся залатагорскія могілкі, капліца св. Роха, арыгінальныя брама і агароджа, унутранае ўбранне касцёла: алтары, скульптуры, абразы, арган, літургічнае начынне і адзенне, іншыя касцёльныя каштоўнасці, сярод якіх была знакамітая фігура св. Роха, што некалі выратавала Мінск ад эпідэміі халеры.

1. Żyskar, J. Nasze Kościoły : [opis ilustrowany wszystkich kościołów i parafji znajdujących się na obszarach dawnej Polski i ziemiach przyległych]. Djecezja Mińska // J. Żyskar. — Warszawa, Petersburg, 1914. — T.2, Z. 10: Dekanat Miński poza Miastem. — S.149.
2. Згодна з інфармацыяй А. Ельскага ў «Нарысе па гісторыі Мінскай дыяцэзіі», касцёлы падзяляліся на пяць класаў. Іх класіфікацыя залежала ад месца збудавання святыні, яе статусу, колькасці вернікаў і іншых фактараў. Пробашч парафіі І класа ад казначэйства атрымліваў 600 рублёў штогод, у Мінскай дыяцэзіі быў толькі адзін такі касцёл — катэдральны. Пробашч парафіі ІІ класа (гэта 4 касцёлы дыяцэзіі — у Бабруйску, Барысаве, Нясвіжы, Слуцку) атрымліваў 500 рублёў. Пробашч парафіі ІІІ класа, аб чым таксама сведчаць дадзеныя «Інвентарнага апісання мінскага Троіцкага рымска-каталіцкага парафіяльнага касцёла ІІІ класа» (1870 г.), атрымліваў 400 рублёў (9 парафій дыяцэзіі), ІV класа — 275 рублёў (25 парафій), V класа — 230 рублёў (35 парафій), астатнія 6 парафій не фінансаваліся ўвогуле, а падтрымліваліся ахвярадаўцамі. (Ельскі, А. Нарыс па гісторыі Мінскай дыяцэзіі / А. Ельскі // Наша вера. — 2002. — № 4. — С. 36).
3. НГАБ, ф. 1781, воп. 27, спр. 311, арк. 68–74.
4. НГАБ, ф. 1781, воп. 27, спр. 462, арк. 1–10.
5. НГАБ, ф. 1781, воп. 26, спр. 1497, арк. 1-49.
6. Дзянісаў, У. Каштоўная крыніца гісторыі / У. Дзянісаў // Наша вера. — 2004. — № 1. — С.25; Дзянісаў, У. Візітнае апісанне Свята-Троіцкага Залатагорскага, 3-га класа, фарнага касцёла, што знаходзіцца ў горадзе Мінску літоўскім / У. Дзянісаў // Наша вера. — 2004. — № 1. — С.26–32.
7. Мінская дыяцэзія была ліквідавана ў 1869 г., а яе тэрыторыі трапілі ў склад Віленскай дыяцэзіі.
8. Дзянісаў, У. Малавядомыя старонкі з гісторыі Мінскай дыяцэзіі / У. Дзянісаў // Наша вера. — 2003. — № 4. — С.36-40.
9. У Нацыянальным гістарычным архіве змяшчаецца шмат інвентарных вопісаў такога кшталту. Напрыклад, у 1910 г. пры перадачы Давыд-Гарадзецкага і Ляхаўскага касцёлаў кс. Францішкам Грыбоўскім кс. Браніславу Келбасу таксама быў складзены інвентар // НГАБ, ф. 1781, воп. 26, спр. 1498, арк. 11-17.
10. Ельскі, А. Нарыс па гісторыі Мінскай дыяцэзіі / А. Ельскі // Наша вера. — 2003. — № 1. — С. 46–47.
11. Żyskar, J. Nasze Kościoły : [opis ilustrowany wszystkich kościołów i parafji znajdujących się na obszarach dawnej Polski i ziemiach przyległych]. Djecezja Mińska // J. Żyskar. — Warszawa, Petersburg, 1914. — T.2, Z. 10: Dekanat Miński poza Miastem. — S.149–164.
12. Язафат Жыскар абвінаваціў у гэтым кс. Фердынанда Сенчыкоўскага, які атрымаў ад адміністратара Віленскай дыяцэзіі прэлата Пятра Жылінскага паўнамоцтвы мінскага візітатара. Трэба адзначыць, што рэпутацыя названых персонаў была не бязгрэшная — кожны з іх пакінуў неадназначнае ўражанне пра сваю дзейнасць, асабліва на глебе русіфікацыі Касцёла ў Беларусі. Верагодна, з мэтай ажыццяўлення такога «перспектыўнага» плану на працягу 1870–1871 гадоў на пасадзе пробашча Мінскай Троіцкай парафіі змянілася ажно чатыры ксяндзы, пакуль у 1871 годзе гэта месца не заняў сам мінскі адміністратар і кавалер шматлікіх ордэнаў кс. Ф. Сенчыкоўскі.
13. Żyskar, J. Nasze Kościoły : [opis ilustrowany wszystkich kościołów i parafji znajdujących się na obszarach dawnej Polski i ziemiach przyległych]. Djecezja Mińska // J. Żyskar. – Warszawa, Petersburg, 1914. – T.2, Z. 10: Dekanat Miński poza Miastem. — S. 150.
14. НГАБ, ф. 1781, воп. 24, спр. 15721, арк. 183.
15. Экскамуніка — касцёльная кара, якая прадугледжвала абмежаванне правоў, звязаных з членствам у касцёле.
16. Суспенса — так званае пакаранне, што прымяняецца толькі ў дачыненні да святароў. Сутнасць яго заключаецца ў забароне ўсіх ці пэўных дзеянняў, звязаных са службовымі абавязкамі ці ўдзяленнем сакрамэнтаў.
17. Kubicki P. Bojownicy kapłani za sprawę kościoła i ojczyzny w latach 1861–1915 : materiały z urzędowych świadectw władz rosyjskich, archiwów konsystorskich, zakonnych i prywatnych / P. Kubicki. — Sandomierz, 1933. — T. 1, Cz. 2: Dawna Litwa i Białoruś. — S. 889.
18. Назвы раздзелаў пададзены ў рэдакцыі аўтара артыкула.
19. Гаворка ідзе пра касцёл святога Мацвея ў Раўбічах пры былым фальварку Халаўшчына, які ў XVIII ст. меў статус філіі мінскага Троіцкага касцёла. Гэтаму і наступнаму раздзелу «Інвентарнага апісання мінскага Троіцкага рымска-каталіцкага парафіяльнага касцёла трэцяга класа» (1870 г.) кс. Аўгустын Валентыновіч не даў назваў.
20. Назва паходзіць ад мястэчка Гродак Хмароўскі (цяпер в. Сёмкаў Гарадок), у якім мінскі ваявода і ўладальнік маёнтка Адам Хмара фундаваў каменную святыню пад тытулам Нараджэння Найсвяцейшай Панны Марыі і св. Станіслава.
21. Некаторая маёмасць гэтай святыні пасля яе скасавання ў 1866 г. была перададзена ў мінскі Троіцкі касцёл.
22. НГАБ, ф. 1781, воп. 27, спр. 462, арк. 11-16.
23. У 1901 г. на яе месцы была пабудавана невялікая каплічка з драўляным крыжам і распяццем, узятым з хораў касцёла.
24. НГАБ, ф. 1781, воп. 26, спр. 1497, арк. 26.
25. НГАБ, ф. 1781, воп. 26, спр. 1497, арк. 27.
26. НГАБ, ф. 1781, воп. 26, спр. 1497, арк. 28.
27. НГАБ, ф. 1781, воп. 26, спр. 1497, арк. 29.
28. НГАБ, ф. 1781, воп. 26, спр. 1497, арк. 25.
29. Тамсама.
30. Тамсама.
31. НГАБ, ф. 1781, воп. 26, спр. 1497, арк. 30.
32. НГАБ, ф. 1781, воп. 26, спр. 1497, арк. 21-24.