ПАТРАБАВАЛЬНЫ ПАПА

Працяг.
Пачатак у № 1 за 2024 г.

Любі, вер і не губляй надзеі

Сваім Пантыфікатам Папа Бэнэдыкт ХVI хацеў замацаваць тое, што з вялікім размахам распачаў ягоны святы папярэднік Ян Павел ІІ. Новай евангелізацыі, гэтаксама як і саборнаму аднаўленню Касцёла, быў неабходны моцны падмурак. Асноваю ж усялякай дзейнасці, мыслення і хрысціянскага жыцця ёсць вера, якая праяўляецца ў любові, што развіваецца ў надзеі на канчатковае спаўненне ва ўкрыжаваным і ўваскрослым Хрысце. Святы Айцец ведаў, што цяпер многія хрысціяне перажываюць своеасаблівы крызіс веры, а некаторыя з іх наўпрост сцвярджаюць, што яе страцілі. <...> Сам Езус часам шкадаваў, што Ягоныя вучні «малаверныя» (гл. Мц 6, 30; 8, 25; 14, 31; 16, 8). Ён нават разважаў, ці «Сын Чалавечы, прыйшоўшы, знойдзе веру на зямлі?» (гл. Лк 18, 8). Зрэшты, вучні, усведамляючы гэту сваю слабасць, прасілі Яго: «Дадай нам веры» (Лк 17, 5). Магчыма, што асяроддзе вучняў да такой ступені прызвычаіла Настаўніка да штодзённага сутыкненння з іх каструбаватымі перакананнямі, што калі Ён заўважаў у кімсьці моцную веру, то быў уражаны: «О жанчына, вялікая вера твая! Няхай станецца табе, як жадаеш» (Мц 15, 28); «Сапраўды кажу вам, ні ў кога ў Ізраэлі Я не знайшоў такой веры» (Мц 8, 10). Падобным чынам выглядае вобраз сучаснай надзеі. Адварочваючыся ад Божых абяцанняў, чалавек занурваецца ў бездань глыбокага смутку, губляючы ўсялякую энергію для змагання з самымі простымі жыццёвымі патрэбамі. У выніку гэта ўплывае на здольнасць жыць любоўю ў Касцёле і ў грамадстве. Калі любоў не прызнаецца і не прымаецца ў вярхах, тады слабее вітальнасць Касцёла, а грамадства «спаўзае» ў дэструкцыю. Касцёл, здольны любіць людзей, з першых хвілінаў свайго існавання быў лекам для грамадства: «Паглядзіце, як яны любяць адзін аднаго». Усведамленне цеснай сувязі, якая яднае тры Боскія цноты ў хрысціянскім досведзе, Папа Бэнэдыкт сканцэнтраваў у сваіх найбольш важных дакументах. Праблемам веры ён прысвяціў апостальскае пасланне Porta fidei і энцыкліку Lumen fidei, якую пакінуў падпісаць свайму наступніку Францішку; тэме надзеі — энцыкліку Spe salvi; запаведзі любові — энцыкліку Deus caritas est. Арыгінальнасць думкі Бэнэдыкта XVI падштурхнула яго адвярнуць парадак падачы гэтых фундаментальных пытанняў: ён распачаў ад аналізу любові, а пасля — надзеі, паказваючы іх як дзве ўзаемадапаўняльныя формы ўвасаблення веры ў Хрыста ў свеце.

Тварам да любові

Энцыкліка Deus caritas est, якая была першым праграмным дакументам Бэнэдыкта ХVI, выклікала здзіўленне: замест паглыблення ў песімізм свету. Папа абвяшчаў радаснае пасланне хрысцінства. Гэта ўжо быў не ўдумлівы, ажно да болю, у сваёй аналітыцы прэфект Кангрэгацыі веравучэння, а перапоўнены пасхальнаю вераю наступнік св. Пятра. З ахоўніка дактрыны ён перамяніўся ў першага з Апосталаў. Больш за тое, пасля выдатнай лекцыі цярпення і памірання, якую пакінуў свету Ян Павел ІІ, нельга было ўзяцца за іншую тэму, апроч менавіта любові.

Чаму Папа адчуваў патрэбу гаварыць найперш пра Бога, калі ў цэнтры эпохі знаходзіцца чалавек? Няўжо знакаміты тэолаг не здольны быў пайсці насустрач сапраўдным спадзяванням эпохі? Усё ж менавіта наша пакаленне перажыло «антрапалагічны пералом», які адорвае чалавека выключнаю, дасюль нябачанаю зацікаўленасцю. Чалавек знаходзіцца цяпер у працэсе вызвалення ад шаблонаў мінулага, таму таксама пакідае касцёлы і кляштары, выбіраючы для сябе і сваіх дзяцей камфортны, сучасны і фінансава забяспечаны стыль жыцця. Нават калі мы і бачым сёння прыкметы вяртання рэлігійнасці, яна мала пераканальная. Зрэшты, вядомы італьянскі філосаф Эмануэле Сэвэрыно сцвярджаў, што так званае пакаленне Яна Паўла ІІ альбо рухі адновы ў Касцёле — гэта прыкметы перадсмяротных канвульсій хрысціянства. Звычайна той, хто памірае, перад скананнем на хвіліну адчувае сябе лепш. Аднак, на думку італьянскага агностыка, у свядомасці людзей у хуткім часе традыцыйны стыль жыцця саступіць месца парадыгмам навукова-тэхнічнай сучаснасці, якая дасць ім нашмат больш аптымістычную перспектыву.

Адкуль у такім выпадку бярэцца неймаверная эпідэмія злосці, наркотыкаў і дэпрэсіі, што ахоплівае сёння багатыя слаі грамадства? Сапраўднаю праблемаю аказваецца не настолькі крызіс чалавека, як «крызіс Бога». Многія людзі жывуць сёння згодна з дэвізам: «Бога няма, а калі нават ёсць, то гэта неістотна». Несумненна, гэта наступства тэзы, выказанай сто гадоў таму Фрыдрыхам Ніцшэ: «Бог памёр... і мы Яго забілі». Аказваецца, што ўсё змяняецца ў залежнасці ад таго, ці Бог ёсць, ці Яго няма.

У гэтай перспектыве Папа, які, можа, як ніхто іншы, усведамляў стан духу эпохі, абвяшчаў жывога Бога і пры тым Бога, які ёсць Любоў. «Бог першы нас палюбіў» (1 Ян 4, 10) — даказваў ён насуперак усялякім перасцярогам. Такі Бог аб’явіўся ў гісторыі Ізраэля, пакідаючы людзям найбольшую запаведзь SHEMA: «Будзеш любіць» (гл. Дрг 6, 5). Менавіта такога Бога мы спазналі як хрысціяне дзякуючы Хрысту. Ён «Той, Хто любіць з усёю жарсцю, уласціваю сапраўднай любові» (гл. Deus caritas est, 10). Такую любоў мы ўбачылі ў крыжы Хрыста — гэта любоў, якая любіць, не адбіраючы ні ў кога свабоды, больш за тое — беручы на сябе ўсе наступствы заблуканай, здраджанай людской свабоды. Гэта любоў, якая бярэ на сябе ўсю мярзотнасць, акты насілля, ілжывасць і крывадушнасць людзей; якая дае сябе ўкрыжаваць як злачынцу; адплочвае дабром за зло, прабачае грэшніку, не выстаўляючы ніякіх перадумоваў. <...> Насуперак сваёй уласнай справядлівасці Бог выкарыстаў міласэрнасць. «Ён ахвяруе сябе, каб узняць чалавека і яго збавіць». Бэнэдыкт ХVI пісаў, што гэта «любоў у сваёй найбольш радыкальнай форме» (гл. Deus caritas est, 12). Бог Езуса Хрыста — гэта не Бог грэкаў, які ўзрушвае свет і прыцягвае да сябе. Ён можа быць толькі любімы, але сам не любіць. Гэта таксама не бог дэістаў, які пасля стварэння свету збег у сваю вечнасць і не праяўляе ніякай зацікаўленасці нашымі справамі. Папа абвяшчаў Бога, які пастаянна дзейнічае на карысць людзей, які прыходзіць знішчыць у нас страх перад паміраннем праз уваскрасенне Хрыста. Ён адкрывае нам пасхальны шлях, каб правесці са смерці эгаістычнай адзіноты да жыцця любоўю.

Марцін Хайдэгер казаў, што мы захраслі ў «начы свету», бо драма сучаснага чалавека не ў тым, што ў ягоным жыцці няма Бога, а ў тым, што чалавек ужо не перажывае з прычыны Яго адсутнасці. Драматычным здаецца тое, што мы ўжо не заўважаем патрэбы пераадолення смерці, а значыць вяртання да дому, да айчыны, спакойна прабываючы на выгнанні. Бэнэдыкт ХVI, які абвяшчаў жыватворную, дадзеную нам любоў Бога, быццам хацеў сказаць сытаму чалавеку, што пазбягаў глыбейшых рэфлексій: «Ты памрэш не ў дзень тваёй смерці, а тады, калі падумаеш, што ўжо дасягнуў свайго самаспаўнення, калі ў тваім сэрцы ўжо не будзе неспакою і жадання пошуку. Калі ніякае святло сярод цемры не будзе асвятляць тваіх крокаў, тады ты прайграеш сваё змаганне са смерцю». Вось што прапаноўваў Папа на парозе ХХІ стагоддзя — вырушыць у дарогу са смерці да жыцця, перажываючы наноў пасху з Хрыстом. З тварам, павернутым да Любові. Не задаволіцца першым- лепшым даляглядам і не затрымацца нават на перадапошнім, а ісці да канца. Жыць памкненнямі Неба.

Лесвіца Якуба

Гэта праўда, сцвярджаў Бэнэдыкт ХVI, што, магчыма, няма іншага слова, якое б так часта ўжывалі і якім бы так злоўжывалі людзі, як слова «любоў». Адсюль гэтулькі цярпення, звязанага з тым, што альбо нас недастаткова любяць, альбо мы самі не разумеем, як трэба любіць. А як гэта ўчыніць? Святы Айцец даў геніяльны адказ: «З прычыны таго, што Бог першы нас палюбіў (гл. 1 Ян 4, 10), любоў больш не з’яўляецца толькі “загадам”, але адказам на дар любові, з якой Бог прыходзіць да нас (Deus caritas est, 1). Любові немагчыма загадаць, «і таму, што Бог “першым” нас палюбіў, любоў можа нарадзіцца ў нас як адказ» (Deus caritas est, 17). Яе зыходны пункт — гэта не толькі натуральная сімпатыя ці памкненне да другой асобы, гэта «інтымная» сустрэча з Богам. «Менавіта тады я вучуся глядзець на іншую асобу не толькі маімі вачыма і праз мае пачуцці, але таксама з перспектывы Езуса Хрыста» (Deus caritas est, 18). Такі позірк любові можа мне дапамагчы заўважыць у іншых нашмат больш. У гэтым сэнсе Бэнэдыкт ХVI выкарыстаў біблійны вобраз лесвіцы Якуба, якая сягае ад зямлі да неба, па якой узыходзяць і сыходзяць анёлы. «Менавіта ў гэтым праяўляецца неабходнае ўзаемадзеянне паміж любоўю да Бога і любоўю да бліжняга» (Deus caritas est, 18).

Зрэшты, гэты вобраз лесвіцы Якуба дапамог Папу выказаць яшчэ адну прыгожую думку ў той жа энцыкліцы. Вось жа, для яго любоў — гэта не толькі пачуццё, а працэс, які ахоплівае ўсе патэнцыйныя магчымасці чалавека. Ён ніколі не заканчваецца, а толькі змяняецца з бегам жыцця, сталее.

Паводле Святога Айца, узор любові — гэта любоў паміж мужчынам і жанчынаю, «у параўнанні з якім, на першы погляд, любы іншы від любові адразу блякне» (Deus caritas est, 2). Як немагчыма любіць толькі душою, так і абсурдна любіць толькі целам: любіць чалавек, уся яго істота. «Любоў ахоплівае ўсё існаванне ў кожным яго вымярэнні».

Бэнэдыкт спаслаўся на антычную традыцыю, якая выдзяляе два віды любові: эрас і агапэ. Эрас — гэта людское імкненне да шчасця, пошукі асалоды ва ўзнясенні да вяршыняў раскошы; агапэ — гэта чыстая Боская любоў, якая даецца, выходзіць па-за ўласнае «я», якая здольная прабачаць. Эрас, пакінуты на сябе самога, можа дайсці да ўпадку: з асобы ўчыніць прадмет, а з любові — тавар. Эрасу неабходна ачышчэнне, «супрацьяддзе», дысцыпліна. Гэтую аздараўляльную ўласцівасць, на думку Бэнэдыкта ХVI, мае сувязь яго з агапэ. Таму трэба ўратаваць эрас, перайначыць яго ў досвед любові, які ёсць шляхам да пераадолення эгаізму, увагі да іншай асобы, аддаючы сябе, каб такім чынам сябе знайсці. Так перажываная людская любоў дае «прадчуванне вяршыні існавання» (гл. Deus caritas est, 5). Таксама і Ян Павел ІІ лічыў, што любоў — гэта канчатковая рэалізацыя асобы: яна не споўніцца інакш, як толькі праз бескарыслівы дар сябе самога. Гэта шанец, каб спазнаць блізкасць Бога ў адносінах з іншым чалавекам, якога любіш.

Жан Поль Сартр калісьці сказаў, што «іншы — гэта пекла», і гэтым атруціў розумы многіх людзей. На яго думку, дзяліць жыццё з іншаю асобаю — гэта «катаванне мазгоў, прывід цярпення». Таму чалавек асуджаны на адзіноту, бо іншыя — гэта найгоршае зло з усіх існуючых. Бэнэдыкт ХVI запярэчыў такому бачанню чалавека. Пекла можна стварыць самому сабе. Бог стварыў для нас неба. У сувязі з гэтым неабходна «заахвоціць свет па-новаму, з актыўнай стараннасцю даць адказ на Божую любоў» (Deus caritas est, уступ).

Працяг будзе.

Пераклад з польскай мовы
Крыстыны Лялько.
Паводле: ks. Robert Skrzypczak. Wymagający Papież.
W hołdzie Benedyktowi XVI. Dom wydawniczy «Rafael», 2023.