УРЫВАК З «ПАМЯТНАЙ КНІЖКІ»

1 красавіка 2024 г., панядзелак.

Кніга паэта Ўсевалада Сцебуракі «Беларускія зоркі» — гэта вершы і пераклады, проза і эсэ, REмаркі (своеасаблівыя замалёўкі!) і абразкі, а яшчэ і фрагменты з гісторыі роду «Сцебуракаў лёс» .

Згаданую гісторыю (сямейную хроніку!) пазалетась, у жніўні 2022 года, я прачытаў з вялікім задавальненнем і пісаў пра яе ў сваёй «Памятнай кніжцы».

Таксама з прыемным пачуццём знаёміўся і з «Беларускімі зоркамі».

Гэтае выданне мае паэтычную вышыню, апавядальную глыбіню, разумную (філасофскую!) далеч; кніга тоесная роднаму слову і самому аўтару, таму, калі не ўсё, то хоць нешта, магу і пра яе сказаць.

Пачну з паэзіі, то бок з чацвёртай старонкі.

Вершы Усевалада Сцебуракі — не прыдуманыя, поўныя руху, не замкнёныя ў складаныя метафары, часам прыгожа-літаратурныя.

І ў гэтым сэнсе вельмі паказальны першы твор «Беларускіх зорак», які пачынаецца эпіграфам — «...на смерць Радзімы»:

З чаго пайшло і як распачалося? З чабору паху, грушы над Дняпром, птушынага рознагалосся? Ці з дзіўнага святла. што дорыць восень? Ці з той вады, якую п’еш нагбом? <...> І толькі груша аблачынкай лёгкай стагоддзямі цвіце апошні год...

Прамаўленне мае прыкметную алюзію на шэдэўр Петруся Броўкі «Пахне чабор», а таксама ж прымушае ўспомніць сказ: «Груша цвіла апошні год...» — самы пачатак (першыя словы!) рамана Ўладзіміра Караткевіча «Каласы пад сярпом тваім».

Для мяне, чытача, гэта прыгожая літаратурнасць!

Так, прамаўленне мае эпіграф «...на смерць Радзімы», аднак жа смерць тут успрымаецца як вечнасць, таму зусім невыпадковыя менавіта гэткія фінальныя радкі:

...І толькі груша аблачынкай лёгкай стагоддзямі (!) цвіце апошні год...

Такі ён, адкрыты У. Сцебуракам, сучасны наш нацыянальны аптымізм; такая яна, нашая беларуская ў XXI стагоддзі «сьветлагляднасьць»!

Часам наш аўтар стварае акварэлі, падобныя да прывабных воблакаў (няхай сабе і з цяжкаватым гукапісам!):

Ты мовы чужыя вучыцьмеш старанна і пойдзеш у новы сусвет, а я паступлю ў інстытут туманаў на восеньскі факультэт...

А часам не хавае тую гаркоту, якая на душы:

Мы названыя ў гонар памерлых, Мы гаворым памерлаю моваю...

Аднак жа я, чытач, не гавару «...памерлаю моваю...», з маіх вуснаў гучыць жывая (!) беларуская мова, таму гэтае катэгарычнае «мы» мне не падабаецца — сябе ў гэтым «мы» не бачу!

Але зноў жа няхай сабе...

У кнізе пераважае тое, што падабаецца, — скажам, прыносіць радасць палітра У. Сцебуракі, бо яна дасціпная, ясная, афарыстычная: «...Я не прымаю ўдзелу ў вайне, // Вайна прымае ўдзел ува мне...», а бывае, што свае вершы ён стварае нібыта з паветра, а вось у гэтым выпадку — са снегу:

Так засыпае гарады гады ў рады, гады ў рады... У белай нерушы тады ані язды, ані хады...

Гэты цуд на 38-й старонцы «Беларускіх зорак» мае назву «Снежнае»!

А наступныя слоўныя паўторы, як тыя карункі, мне ствараюць асалоду:

...На захадзе ад Радашковічаў — ізноў апынуся няўхільна. На захадзе ад Радашковічаў — мой крок набліжае Вільню. На захадзе ад Радашковічаў — мне больш зразумелыя людзі. На захадзе ад Радашковічаў — яшчэ, можа, што і будзе...

А вось адкрыццё, у якім, здаецца, змясцілася ўся наша таямнічая нацыянальная пашпартнасць:

Лясныя людзі набіраюць ветру ў грудзі, лясныя людзі абдымаюць цішыню і слухаюць — ці далей нешта будзе, і моўчкі прысядаюць ля вагню... Лясным людзям апошняй пушчы ў свеце ніяк няўцям, што тут яны адны, на абязлюдзелай пустой планеце ёсць толькі пушча, ціш і туманы... Лясныя людзі не былі на страшным судзе, на іх забыўся арханёл з трубой, яны і не настойваюць на цудзе, яны тут застануцца, колькі будзе адвечны лес абрыдлы лёс, ды свой...

Калі спытаеце пра мой любімы верш У. Сцебуракі, назаву маналог «Ў апошняй зямной сваёй хаце...»

Цытаваць не буду. Захочаце, самі знойдзеце яго на старонцы сорак чатыры. Наогул жа ў манеры пісьма паэта ўражвае чуллівасць зместу, а таксама даволі частая звонкая інструментоўка зместу:

Калі гаспадар выходзіць нават на пяць хвілін, сабаку здаецца, што ён застаецца ужо назаўсёды адзін...

Запамінаецца і тое, што з малюнкаў, якія стварае аўтар «Беларускіх зорак», неспакой на цябе, чытача, глядзіць уважлівымі вачыма:

Бог мой, які на нацельным крыжы, шчыра скажы, крыж хоць сцямнеў ад грахоў і ілжы, а без іржы?.. (Верш «Без адказу», старонка 63).

У гаворцы пра самае для нас надзённае (у гаворцы пра Беларусь!) мастак пазбягае пафасу, непатрэбнага запалу, — ён зразумелы, таленавіты і зноў жа сьветлаглядны:

Мне сняцца сны... Я снюся снам. Праз сіта дзён нас лёс цярушыць. Але стаю – мяне не зрушыць да часу, калі рушу сам. Смуга хавае далягляд, ды я упарта спадзяюся: адчуўшы, што ідзем назад, павернем ўсё ж да Беларусі. (Верш «Мне сняцца сны...», старонка 86).

Дарэчы, тут бачу яшчэ адзін прыклад прыгожай літаратурнасці – алюзію на высокую веру Ніла Гілевіча «...І ўсё ж мы дойдзем, дойдзем мы // Да Беларусі...».

Але ці мае кніга хібы?

У вершы «Самотны конь знікае ў тумане...», што на старонцы 12-й, я паправіў бы радок: «Але ізноў з канём іду ў начное...»

Суседні выраз: «...Поехать в ночное...» па-нашаму: «...паехаць на начлег...»

Так, выпас коней ноччу гэта ў нас таксама — начлег, таму з канём у нас ідуць не ў начное, а йдуць на начлег!

На старонцы 82-й знаходжу словазлучэнне — «Два дні да Пакрова...»

Я напісаў бы — «Два дні да Пакроваў...»

Невыпадкова ж колісь гаварылі: прыйшлі Пакровы — заганяй у хлеў каровы!

А ў навеле «Кім я хачу стаць пасля смерці, ці Сачыненне на адвечную тэму» заместа «...змазваць дзявярныя петлі (?), якія рыпяць...» — варта накрэсліць «...змазваць завесы (!), якія рыпяць...»

Я не крытыкую, проста ўважліва чытаю, і мая ўвага ўзнагароджваецца і вершаванымі, і празаічнымі старонкамі — іхняй мудрасцю і частай празрыстай дакладнасцю лексікі:

«...Задуменны парк глядзіць на звычайную нядзельную мітусню мястэчка напаўзаплюшчанымі вачыма і пад маруднае гойданне ветру рыхтуецца да працяглага сну. Яму трэба спаць у халады, каб не ведаць, што дрэвы ўзімку становяцца дровамі...» (абразок «Мой дом»).

А вось навела «Крылы», яна пра магчымасць «...ізноў вяртацца ў неба. Тады я быў невыказна рады. Быў самы лепшы, сумленны, прымаў усе правілы. Галоўнае з якіх: Не ўсё па-да мной, але я па-над усім... Вось праўда. Трэба ляцець так, каб не зварухнуць шатаў старой ліпы, а, як промень сонца, прайсці наскрозь і ўвабраць у сябе іх цёплы малахітавы сок. Не трэба змагацца з ветрам, трэба зрабіцца такім, каб ён дзьмуў праз цябе і не збіваў з твайго кірунку...»

Такія аксамітныя імпрэсіі, упэўнены, спадабаліся б Міхасю Стральцову!

А той жа абразок «Дзень N» — усё адно як гімн разняволенню, імя якому — само хараство:

«...хацелася ісці бясконца. Пераступаць лужыны і ручаіны, чакаць зялёнага святла ля пераходаў і як мага павольней ісці, ісці... Ісціна недзе побач. Пабач яе!

Як ішоў Калумб па сваёй зямлі пасля доўгага плавання, дыхаючы напоўніцу і не зважаючы на тое, што нязвыкла кружыцца галава і ногі вязнуць у вільготным пяску. Ну, хай ён ішоў не так, як Калумб, але дакладна так, як першы, хто ішоў за ім.

Глядзеў вачыма галкі на жоўтае лісце, якое вісела на дрэвах разам з раннім кастрычніцкім снегам, і адчуваў холадам у далонях вышыню і хісткасць тонкай галінкі, што дрыжэла пад птушынымі лапкамі...»

Проза паэта Ўсевалада Сцебуракі прымушае думаць пра сціслую мастацкую вастрыню фрэсак празаіка Барыса Пятровіча. І што гэта так, найперш сведчыць 134-я старонка «Беларускіх зорак» — маю на ўвазе душэўны запіс «Тры каралі» або «...тры святыя Пётры ў міліцэйскай форме».

Гэта пяць абзацаў чысціні...

Гэта 38 радкоў бездакорнага літаратурнага майстэрства...

Гэта мастацкая магія пра Каляды, міліцыю, вялікі студзеньскі мароз, праваслаўную царкву, каталіцкую веру, спадзяванні і каханне...

Мне здаецца, што «Трох каралёў» трэба не толькі чытаць, а нават вучыць на памяць.

І, канечне, трэба ўважліва чытаць і «Ялінку» — шчымлівую сімфаньету пра беларускага хлопчыка, які не мог намаляваць беларускую восень, бо, нарадзіўшыся ў Паўднёвай Амерыцы і жывучы ў Паўднёвай Амерыцы, ніколі не бачыў нашу восень.

Адзначу і талковыя адказы пісьменніка Ўсевалада Сцебуракі на анкету часопіса «Дзеяслоў» (яна завяршае кнігу!), а таксама вылучу нізку трапных сакавітых замалёвак «Габрэі вялейскіх ваколіцаў».

Тут найбольш мяне ўразіў партрэт старшыні Мірановіча (Фількенштэйна), які ў калгасна-саўгаснай гаспадарцы — сам «...жыў і даваў (!) жыць іншым!..»

Усевалад Сцебурака — творца асобны, і творчасць ягоная асобная, а найперш асобны (так мяркую!) дзівосны нарыс «Палескае вяселле», з якога можна пачынаць чытаць «Беларускія зоркі».

«Палескае вяселле» — той слоўны і псіхалагічны абсяг, у якім пластычна раскрыты адметны куток Беларусі, людзі якога пільнуюцца правіла: «...мы жывем па-свойму...», і гэтае «сваё» яны абараняюць завучанай з маленства фразаю: «...у нас так не робяць...» — маўляў, як робіце вы, чужыя!

Чытаючы, я смяяўся ўголас, бо столькі смешнага, непрыдуманага, жыццёвага заўважыў аўтар «Беларускіх зорак» у ******цкім раёне, дзе і адбылося тое, непадобнае на іншыя вяселлі, палескае вяселле...

Але чым завяршыць свой допіс?

Хіба што вось такім сказам: люблю пісьменніцтва, у якім жыве душа!

Гл. таксама:
Усевалад СЦЕБУРАКА :: ВЕРШЫ ::