ЛІМОНЫ З СІЦЫЛІІ

Луіджы Пірандэла (Luigi Pirandello, 1867–1936) — італьянскі пісьменнік, драматург, лаўрэат Нобелеўскай прэміі па літаратуры за 1934 г. Нарадзіўся ў Агрыджэнта, вучыўся ва ўніверсітэтах Палерма, Рыма і Бона, у 1890 г. пераехаў у Рым, дзе з 1898 г. выкладаў у педагагічнай вучэльні. Пачынаў як паэт з кнігай «Радасны боль» («Mal giocondo», 1889); першы значны поспех прыйшоў да яго дзякуючы раману «Нябожчык Маціа Паскаль» («Il fu Mattia Pascal», 1904). Аўтар шматлікіх зборнікаў навелаў, раманаў, тэатральных п’есаў, сярод якіх самая вядомая «Шэсць персанажаў у пошуках аўтара» («Sei personaggi in cerca d’autore», 1921). Адыграў значную ролю ў развіцці еўрапейскага тэатра, прызнаны майстра кароткага апавядання. Апавяданне «Лімоны з Сіцыліі» («Lumie di Sicilia») было напісана ў 1900 г. і пазней легла ў аснову аднайменнай тэатральнай п’есы (1910 г.).

— Ці тут жыве Тэрэзіна?

Пакаёвы, яшчэ апранаючы кашулю, але ўжо ў вельмі высокім каўнерыку, што сціскаў яму шыю, агледзеў з галавы да ног маладога чалавека, які стаяў перад ім на лесвічнай пляцоўцы: вясковы выгляд, каўнер грубага палітона да самых вушэй, знямелыя барвовыя ад холаду рукі, у адной — брудная торбачка, у другой — старая невялікая валізка, як процівага.

— Тэрэзіна? А хто гэта? — спытаўся ў сваю чаргу пакаёвы, выгнуўшы густыя, зрослыя бровы, падобныя на вусы, зголеныя з губы і прыклееныя зверху, каб не згубіліся.

Малады чалавек спачатку паматляў галавою, каб скінуць з кончыка носа халодную кроплю, пасля адказаў:

— Тэрэзіна, спявачка.

— Ах, — усклікнуў пакаёвы са здзіўленай іранічнай усмешкай: — Няўжо гэта яе сапраўднае імя, Тэрэзіна? А вы хто такі?

— Дома яна ці не? — спытаўся малады чалавек, хмурачыся і шмыгаючы носам. — Скажыце ёй, што прыехаў Мікучо, і да­звольце зайсці.

— Але ў гэты час дома нікога не бывае, — адказаў пакаёвы з пакорлівай усмешкай на вуснах. — Сіньёра Сіна Марніс яшчэ ў тэатры і...

— Цётка Марта таксама? — перабіў яго Мікучо.

— Ах, Вы пляменнік?

І пакаёвы адразу зрабіўся цырымонным.

— Тады праходзьце, праходзь­це. Нікога няма, цётка таксама ў тэатры. Раней за апоўнач не вернуцца. Гэта яе бенефіс... кім Вашай вялебнасці даводзіцца сіньёра? Стрыечная сястра, значыць?

Мікучо на імгненне сумеўся.

— Я не... не, я насамрэч ёй не стрыечны брат. Я... Я — Мікучо Банавіна; яна ведае. Я прыехаў да яе з мястэчка.

Пры такім адказе пакаёвы найперш палічыў патрэбным прыбраць з гаворкі “Вашая вялебнасць” і вярнуцца да звычайнага “Вы”; ён правёў Мікучо ў цёмны пакойчык каля кухні, дзе хтосьці гучна пахропваў, і сказаў яму:

— Сядайце тут. Я зараз прынясу лямпу.

Мікучо спачатку паглядзеў у той бок, адкуль далятаў храп, але нічога не змог разгледзець; пасля зазірнуў у кухню, дзе кухар з дапамогай хлапчука-падкухціка гатаваў вячэру. Да яго даляцела сумесь пахаў розных гатаваных страваў і ледзь не закружылася галава: ён ці не з самай раніцы амаль нічога не еў, бо ехаў з правінцыі Месіны чыгункай цэлыя суткі.

Пакаёвы прынёс лямпу, і жанчына, што храпла за перакінутай на вяроўцы з аднаго боку на другі фіранкай, прамармытала ў сне:

— Хто там?

— Гэй, Дарына, уставай! — паклікаў пакаёвы. — Глядзі, да нас прыехаў сіньёр Банвічына.

— Банавіна, — паправіў Мікучо, дыхаючы на рукі, каб ада­грэць пальцы.

— Банавіна, Банавіна, знаёмы сіньёры. Ну ты і спіш: у дзверы звоняць, а ты не чуеш. Мне трэба накрываць на стол, чуеш, я не магу паўсюль паспець: і кухару тлумачыць, што і як, і займацца наведвальнікамі.

Гучнае пазяханне разам з пацягваннем скончылася ікаўкай ад раптоўнага напружання і стала адказам на папрок пакаёвага, які адышоў з воклічам:

— Ну ладна!

Мікучо, усміхаючыся, прасачыў за ім вачыма праз іншы прыцемнены пакой да вялізнай, асветленай залы, дзе была пышная сталовая, і здзіўлена туды ўтаропіўся, пакуль храп ізноў не прымусіў яго павярнуцца і паглядзець на фіранку.

Пакаёвы з сурвэткай пад пахай бегаў туды-сюды, буркаючы штосьці то на Дарыну, якая працягвала спаць, то на кухара, відаць, новага, пакліканага дзеля вячэрняга прыёму, які раздражняў яго тым, што ўвесь час патрабаваў тлумачэнняў. Мікучо, каб і самому нікога не раздражняць, палічыў за лепшае прыхаваць усе пытанні, якія яму хацелася задаць, інакш давялося б сказаць ці даць зразумець, што ён жаніх Тэрэзіны, а ён гэтага не хацеў, хоць і сам не ведаў чаму: можа таму, што гэтаму пакаёваму тады давядзецца абыходзіцца з ім, Мікучо, як з гаспадаром, а Мікучо, бачачы яго такім нязмушаным і элегантным, хоць і яшчэ без фрака, не мог пераадолець збянтэжанасці, якую адчуваў, проста думаючы пра гэта. Аднак у пэўны момант, калі той праходзіў побач, Мікучо не змог не спытацца:

— Прабачце... чый гэта дом?

— Наш, раз мы тут жывем,— не спыняючыся адказаў пакаёвы.

І Мікучо засталося толькі матляць галавой.

Далібог, усё гэта было праўдай! Ёй усміхнулася ўдача. Вось гэта справы! Пакаёвы, які выглядаў нібы важны сіньёр, кухар і хлапчук-падкухцік, нейкая Дарына, што пахропвала побач: усе яны служылі Тэрэзіне. Хто б мог падумаць?

Ён згадаў убогую мансарду ў Месіне, дзе Тэрэзіна жыла са сваёй маці. Пяць гадоў таму, каб не ён, яны памерлі б з голаду на той далёкай мансардзе. І менавіта ён выявіў скарб у горле Тэрэзіны! Яна ў тыя часы заўсёды спявала, як верабей на даху, не падазраючы аб сваім скарбе: яна спявала са злосці, яна спявала, каб не думаць аб нястачы, якую ён імкнуўся палегчыць, чым мог, нягледзячы на вайну, якую вялі дома яго бацькі, асабліва маці. Але ці мог ён пакінуць у такім стане Тэрэзіну пасля смерці яе бацькі, пакінуць, таму што ў яе нічога не было, а ў яго, так ці інакш, было месца флейтыста ў муніцыпальным аркестры. Сэрцу не загадаеш!

Ах, гэта было сапраўднае прасвятленне з неба, падказка фартуны — каля слыхавога акна, што атачала яркі нябесны блакіт, пачуць у той цудоўны красавіцкі дзень яе голас, на які ніхто не звяртаў увагі. Тэрэзіна спявала жарсную сіцылійскую песеньку, пяшчотныя словы якой Мікучо памятаў да гэтага часу. Тэрэзіне ў той дзень было сумна з-за нядаўняй смерці бацькі і ўпартага супраціўлення яго радні; і ён таксама, — згадаў Мікучо, — быў сумны, настолькі, што слёзы наварочваліся яму на вочы, калі ён слухаў, як яна спявае. І хоць ён чуў гэтую мелодыю шмат разоў, але яна ніколі яшчэ так не спявала. Ён быў настолькі ўражаны, што на наступны дзень, не папярэдзіўшы ні яе, ні яе маці, прывёў у мансарду дырыжора аркестра, свайго сябра. Так пачаліся першыя ўрокі спеваў, і ён два гады запар траціў на яе амаль увесь свой заробак: арандаваў ёй фартэпіяна, купляў ноты, а таксама даваў нейкую сяброўскую ўзнагароду маэстра. Мілыя далёкія дзянёчкі! Тэрэзіна гарэла жаданнем узляцець, адправіцца ў будучыню, якая, як абяцаў ёй маэстра, будзе бліскучай, а тым часам дарыла яму палымяныя ласкі, каб выказаць усю сваю падзяку, і якія былі мары аб сумесным шчасці!

Цётка Марта, аднак, горка ківала галавой: яна так шмат пабачыла ў сваім жыцці, бедная старэча, што ўжо не верыла ў будучыню: яна баялася за дачку і не хацела, каб тая нават думала аб магчымасці вырвацца з гэтай пакорлівай беднасці; і, акрамя таго, ведала, ведала, колькі каштавала яму вар’яцтва гэтай небяспечнай мары.

Але ні ён, ні Тэрэзіна яе не слухалі, і дарэмна яна бунтавала, калі малады маэстра-кампазітар, пачуўшы Тэрэзіну на канцэрце, заявіў, што было б сапраўдным злачынствам не даць ёй магчымасці вучыцца ў лепшых маэстра і атрымаць поўную музычную адукацыю ў Неапалі — неабходна было любым чынам адправіць яе ў неапалітанскую кансерваторыю.

І тады ён, Мікучо, нядоўга думаючы, разарваў адносіны з бацькамі, прадаў невялікую сядзібу, адпісаную яму дзядзькам святаром, і адправіў Тэрэзіну ў Неапаль давучвацца.

З таго часу ён больш яе не бачыў. Лісты — так... у яго былі яе лісты з кансерваторыі, а пасля лісты ад цёткі Марты, калі ў Тэрэзіны ўжо пачалося жыццё артысткі, якое віравала ў вядучых тэатрах пасля яе сенсацыйнага дэбюту ў Сан-Карла1. У канцы гэтых няроўных, няўпэўненых лістоў, якія бедная старая, як магла, выводзіла на паперы, заўсёды знаходзіліся два маленькія словы ад яе, ад Тэрэзіны, у якой ніколі не было часу: «Дарагі Мікучо, пацвярджаю тое, што напісала мама. Будзь здаровы і любі мяне». Яны дамовіліся, што ён дасць ёй пяць ці шэсць гадоў, каб яна магла свабодна ісці сваім шляхам: яны абое былі маладыя і маглі пачакаць. І на працягу пяці гадоў ён заўсёды паказваў гэтыя лісты ўсім, хто хацеў іх убачыць, каб разбурыць паклёп, які ягоныя бацькі ўзвялі на Тэрэзіну і яе маці. Потым ён захварэў; амаль паміраў; і тады без яго ведама цётка Марта і Тэрэзіна адправілі на яго адрас прыстойную суму грошай: частка была патрачана падчас яго хваробы, а астатняе ён ледзь не сілай вырваў з драпежных рук бацькоў, і вось ён прыехаў, каб вярнуць іх Тэрэзіне. Бо грошы — нішто! Ён іх не хацеў. Не таму, што яны здаліся яму міласцінай, бо ён ужо столькі патраціў на яе; але… дарма, ён сам не ўмеў гэтага сказаць, тым больш цяпер, тут, у гэтым доме... — грошы, нішто! бо ён чакаў столькі гадоў, мог чакаць і даўжэй. Калі ў Тэрэзіны былі лішнія грошы, гэта было знакам таго, што будучыня адкрылася перад ёю, і таму прыйшоў час выканаць даўняе абяцанне, нягледзячы на тых, хто не хацеў у гэта верыць.

Мікучо ўстаў, нахмурыўшы бровы, быццам жадаючы засяродзіцца на гэтым пытанні; ён ізноў падзьмуў на свае халодныя рукі і патупаў нагамі па зямлі.

— Холадна? — спытаўся пакаёвы, праходзячы міма. — Ужо засталося мала чакаць. Хадзіце сюды на кухню, тут цяплей.

Мікучо не захацеў паслухацца парады пакаёвага, які сваім выглядам шляхетнага спадара бянтэжыў і раздражняў яго. Ён зноў прысеў і ў неращучасці задумаўся.

Неўзабаве гучны званок прымусіў яго ўстрапянуцца.

— Дарына, прыйшла сіньёра! — крыкнуў пакаёвы, які хуценька апрануў фрак і пабег адкрываць, але, бачачы, што Мікучо збіраецца рушыць услед за ім, ён раптам спыніўся, каб загадаць яму: — Заставайцеся тут; дазвольце мне спачатку папярэдзіць яе.

— Ох-ох-ох... — прастагнаў сонны голас за фіранкай; і неўзабаве пасля гэтага ўзнікла мажная, цёпла апранутая, захутаная ў ваўняную хустку да самага носа і з высветленымі валасамі жанчына, якая валакла нагу і ўсё яшчэ не магла расплюшчыць вачэй.

Мікучо ўтаропіўся на яе, яна таксама, здзіўленая, вылупіла вочы на незнаёмца.

— Сіньёра, — паўтарыў некалькі разоў Мікучо.

У гэты момант Дарына раптам прачнулася:

— Я тут, я тут... — сказала яна, здымаючы і кідаючы хустку за фіранку і прыкладаючы ўсе намаганні, каб бегчы да ўваходу.

З’яўленне перафарбаванай ведзьмы і папярэджанне пакаёвага раптам выклікалі ў прыгнечанага Мікучо тужлівае прадчуванне.

Ён пачуў пранізлівы голас цёткі Марты:

— Туды, туды, у пакоі! У залу, Дарына!

Пакаёвы і Дарына прайшлі перад ім, трымаючы ў руках кошыкі з цудоўнымі кветкамі. Ён высунуў галаву, каб паглядзець на асветленую залу ў канцы калідора, і ўбачыў мноства сіньёраў у фраках, якія шумна гаманілі. У вачах яго затуманілася: такім вялікім было здзіўленне, такім вялікім было хваляванне, што ён сам не заўважыў, як вочы яго напоўніліся слязьмі: ён заплюшчыў іх і ў гэтай цемры скукожыўся, нібыта супраціўляючыся пакутам, якія выклікаў у яго доўгі гучны смех. Гэта была Тэрэзіна? О Божа, з чаго яна там так смяялася?

Стрыманы крык змусіў яго зноў расплюшчыць вочы, і ён убачыў перад сабой — непазнавальную — цётку Марту, з капялюшыкам на галаве, небарака! абцяжараную багатай цудоўнай мантыльяй з аксаміту. —

Як! Мікучо... ты тут?

— Цётка Марта... — амаль спалохана ўсклікнуў Мікучо, працягваючы глядзець на яе.

— Якім ветрам? — працягнула ўзрушаная старая. — Без папярэджання? Як так? Калі ты прыехаў? Менавіта сёння ўвечары... о Божа, Божа...

— Я прыехаў... — прамармытаў Мікучо, не ведаючы больш, што сказаць далей.

— Пачакай! — перабіла яго цётка Марта. — Што рабіць? Што рабіць? Бачыш, колькі людзей, сынок? Гэта бенефіс Тэрэзіны, яе вечар... пачакай, пачакай крыху тут...

— Калі вы, — спрабаваў сказаць Мікучо, хоць туга сціскала яму горла, — калі вы лічыце, што я павінен пайсці…

— Не, пачакай крыху, кажу табе, — хутка адказала добрая старая, зусім сумеўшыся.

— Я, аднак, — працягваў Мікучо, — не ведаю, куды пайсці ў гэтым горадзе... у такі час...

Цётка Марта пакінула яго, зрабіўшы рукой у пальчатцы знак пачакаць, і ўвайшла ў залу, і неўзабаве Мікучо здалося, што раскрылася прорва: раптам запанавала цішыня. Пасля ён ясна і выразна пачуў словы Тэрэзіны:

— Адну хвіліну, сіньёры.

І зноў яго зрок затуманіўся ў чаканні яе з’яўлення. Але Тэрэзіна не прыйшла, і ў зале аднавілася размова. Замест яе, праз некалькі хвілін, якія здаліся яму вечнасцю, вярнулася цётка Марта без капялюшыка, мантыльі і пальчатак, ужо менш збянтэжаная.

— Давай пачакаем крыху тут, ты згодны? — сказала яна. — Я пабуду з табой… Зараз павячэраем… Застанемся тут. Дарына накрые на стол, і мы разам тут павячэраем; успомнім добрыя часы, а?... Не магу паверыць, што я тут з табой, сыне мой; тут, асобна... Там, разумееш, шмат сіньёраў... Яна, бедненькая, без гэтага не можа... Кар’ера, ты разумееш? Эх, што паробіш! Ты бачыў газеты? Якая падзея, сыне мой! Але я... я, увесь час як рыба на сушы... Не магу паверыць, што магу пабыць тут з табой сёння вечарам.

І добрая старая, якая гаварыла і гаварыла, інстынктыўна, каб не даць Мікучо часу падумаць, нарэшце ўсміхнулася і пацерла рукі, расчулена на яго пазіраючы.

Дарына прыйшла паспешліва накрыць на стол, бо ў гасцінай ужо пачаўся абед.

— Яна прыйдзе? — змрочным, пакутлівым голасам спытаў Мікучо. — Кажу, каб хоць пабачыць яе.

— Вядома, прыйдзе, — тут жа адказала старая, спрабуючы пераадолець няёмкасць. — Як толькі ў яе з’явіцца вольная хвілінка, яна мне ўжо сказала.

Яны паглядзелі адно на аднаго і ўсміхнуліся, нібыта нарэшце адно аднаго пазналі. Не зважаючы на няёмкасць і хваляванне, іх душы знайшлі спосаб павітаць адна адну гэтай усмешкай. «Ты — цётка Марта» — сказалі вочы Мікучо. — «А ты — Мікучо, мой дарагі і добры хлопчык, усё той жа небарака!» — сказалі вочы цёткі Марты. Але добрая старая іх адразу ж апусціла, каб Мікучо больш нічога ў іх не прачытаў. Яна зноў пацерла рукі і сказала:

— Давай паямо, а?

— Я і праўда галодны! — усклікнуў Мікучо, шчаслівы і вясёлы.

— Спачатку перахрысцімся: тут я магу гэта зрабіць перад табой, — дадала старая з хітраватым выглядам, падміргнуўшы адным вокам і перахрысціўшыся.

Пакаёвы падышоў, каб прапанаваць ім першую страву. Мікучо ўважліва назіраў, як цётка Марта бярэ порцыю з талеркі. Але калі падышла яго чарга, ён, узняўшы рукі, падумаў, што яны брудныя пасля доўгай дарогі, пачырванеў, збянтэжыўся, падняў вочы, каб паглядзець на пакаёвага, які цяпер ужо вельмі ветліва, злёгку кіўнуў яму галавой і ўсміхнуўся, як бы запрашаючы яго ўзяць ежу. На шчасце, цётка Марта прыйшла яму на дапамогу.

— Давай, Мікучо, я падам табе.

Ён гатовы быў пацалаваць яе ад удзячнасці! Атрымаўшы сваю порцыю, як толькі пакаёвы сышоў, ён таксама хуценька перахрысціўся.

— Малайчына, сынок! — сказала яму цётка Марта.

Ён адчуў сябе шчаслівым, нязмушаным і пачаў есці так, як ніколі ў жыцці не еў, не думаючы больш ні пра свае рукі, ні пра пакаёвага.

Аднак кожны раз, калі апошні, уваходзячы ці выходзячы з залы, адчыняў шкляныя дзверы, адтуль даляталі хваля шумнай гутаркі ці выбух смеху, і ён устрывожана паварочваўся і глядзеў у сумныя і ласкавыя вочы старой, быццам хацеў прачытаць у іх нейкае тлумачэнне. Але ён прачытаў просьбу пакуль нічога не пытацца, адкласці тлумачэнні на «потым». І яны абое зноў усміхнуліся адно аднаму, зноў пачалі есці і гаварыць пра далёкае мястэчка, пра сяброў і знаёмых, пра якіх цётка Марта бясконца выпытвала ў яго навіны.

— Ты не п’еш?

Мікучо працягнуў руку, каб узяць бутэльку, але ў гэты момант дзверы залы адчыніліся: шолах шоўку, тры паспешлівыя крокі, успышка святла, нібы пакойчык раптоўна асвяцілі, каб асляпіць яго.

— Тэрэзіна…

І яго голас замёр на вуснах ад здзіўлення. Ах, якая каралева!

З палаючым тварам, шырока расплюшчанымі вачыма і адкрытым ротам ён працягваў сузіраць яе, агаломшаны. Чаму яна… такая? Аголеныя грудзі, аголеныя плечы, аголеныя рукі... уся ў бліскучых каштоўных камянях і тканінах... Ён не бачыў яе, ён ужо не бачыў перад сабой сапраўднага, жывога чалавека. Што яна яму скажа? Ні голасу, ні вачэй, ні смеху — ён ужо нічога не пазнаваў у ёй, у гэтай выяве быццам са сну.

— Як справы? З табой усё ў парадку, Мікучо? Малайчына, малайчына... Ты хварэў, калі я не памыляюся... Мы хутка ўбачымся... У любым выпадку, з табой тут мама... Дамовіліся, так?

І Тэрэзіна з шамаценнем уцякла ў залу.

— Ты больш не ясі? — спалохана спытала неўзабаве пасля гэтага цётка Марта, каб перарваць агаломшанасць Мікучо.

Ён толькі крыху павярнуў галаву, каб паглядзець на яе.

— Еш, — настойвала старая, паказваючы на талерку.

Мікучо паднёс два пальцы да свайго пракопчанага чыгункай, змятага каўняра і расправіў яго, спрабуючы зрабіць глыбокі ўдых.

Есці?

Ён некалькі разоў памахаў пальцамі ля падбароддзя, нібы развітваючыся, маючы на ўвазе: мне больш не хочацца, я не магу. Ён яшчэ некаторы час маўчаў, прыгнечаны, занураны ў толькі што ўбачанае, а пасля прамармытаў:

— Як так адбылося...

І ён убачыў, што цётка Марта горка ківае галавой, і што яна таксама перастала есці, быццам чакала пытання.

— Дзіўна і падумаць... — дадаў ён пасля, амаль сам сабе, заплюшчваючы вочы.

Цяпер ён убачыў у гэтай сваёй цемры бездань, што ўтварылася паміж імі. Не, гэта была ўжо не яна, не тая, яго Тэрэзіна. Усё было скончана... ужо даўно, а ён, дурны, неразумны, толькі цяпер гэта зразумеў. Яму гаварылі пра гэта яшчэ ў мястэчку, а ён упарта не верыў... а цяпер? Што пра яго падумалі ў гэтым доме? Калі б усе гэтыя сіньёры, калі б гэты пакаёвы даведаліся, што ён, Мікучо Банавіна, прыклаў столькі намаганняў, каб прыехаць у такую далеч — трыццаць шэсць гадзін на цягніку — мяркуючы на поўным сур’ёзе, што ён усё яшчэ заручаны з гэтай каралевай, колькі б смеху было ў гэтых сіньёраў, і ў пакаёвага, і ў кухара, і ў падкухціка, і ў Дарыны! Колькі б смеху было, калі б Тэрэзіна пацягнула яго да іх туды, у залу, са словамі: «Глядзіце, гэты небарака флейтыст кажа, што хоча стаць маім мужам!». Яна сама яму абяцала, гэта праўда, але ці магла яна ў той час здагадвацца, што аднойчы стане такой? Праўда таксама яшчэ і тое, што ён адкрыў ёй гэты шлях і даў магчымасць ісці па ім; але вось цяпер яна пайшла так далёка наперад, што ён, застаўшыся такім, як быў, іграючы па нядзелях на флейце на гарадской плошчы, як мог ён дагнаць яе? Не варта было нават і думаць пра гэта... І што значылі тыя пару манет, патрачаных некалі на тую дзяўчыну, што ператварылася ў важную даму? Яму было сорамна нават думаць, што хтосьці мог падазраваць, што, прыйшоўшы сюды, ён хоча прэтэндаваць на тыя нікчэмныя манеты. У гэты момант ён згадаў, што ў яго кішэні ляжаць грошы, дасланыя яму Тэрэзінай падчас хваробы. Ён пачырванеў, яму стала сорамна, і ён засунуў руку ў нагрудную кішэню пінжака, дзе ляжаў партманэт.

— Я прыехаў, цётка Марта, — паспешліва сказаў ён, — яшчэ і для таго, каб вярнуць тыя грошы, якія вы мне даслалі. Што гэта было, аплата? Вяртанне пазыкі? Я бачу, што Тэрэзіна стала... так, яна мне здаецца каралевай! Я бачу што… нічога! Нават не думаю пра гэта больш! Але гэтых грошай не хачу: я гэтага ад яе не заслужыў... Усё скончана, і пра гэта ўжо не можа быць гаворкі... але ніякіх грошай! Мне проста шкада, што тут не ўсё...

— Пра што ты гаворыш, сыне мой? — паспрабавала перабіць яго цётка Марта, засмучаная і са слязьмі на вачах.

Мікучо жэстам папрасіў яе памаўчаць.

— Гэта не я іх выдаткаваў, а бацькі падчас маёй хваробы, я пра гэта не ведаў. Але яны пойдуць за грошы, якія я тады патраціў... памятаеце? Не будзем больш пра гэта. Вось рэшта. А я пайду.

— Як? Вось так, хутка? — Усклікнула цётка Марта, спрабуючы яго затрымаць. — Прынамсі, пачакай, пакуль я скажу Тэрэзіне. Хіба ты не чуў, што яна хацела зноў убачыць цябе? Я пайду, скажу ёй...

— Не, гэта не мае сэнсу, — рашуча адказаў Мікучо, — няхай яна застаецца там, з тымі сіньёрамі; ёй там добра, яна на сваім месцы. А я, небарака... Я пабачыў яе; мне дастаткова... Ідзіце, ідзіце туды і вы... Чуеце, як яна смяецца? Я не хачу, каб з мяне нехта смяяўся... Я пайду.

Цётка Марта вытлумачыла раптоўнае рашэнне Мікучо ў горшым сэнсе: як знак пагарды, прыліў рэўнасці. Ёй, бедалазе, здавалася цяпер, што кожны, хто бачыў яе дачку, павінен быў раптам западозрыць самае сумнае, менавіта тое, ад чаго яна няўцешна плакала, няспынна хаваючы сваё таемнае гора сярод мітусні той ненавіснай раскошы жыцця, якая так ганьбіла яе стомленую старасць.

— Але я, — вырвалася ў яе, — я больш не магу даглядаць яе, сыне мой…

— Чаму? — спытаўся тады Мікучо, раптам прачытаўшы ў яе вачах тое, да чаго ён яшчэ не дадумаўся; і твар яго пацямнеў.

Старая разгубілася ў сваім горы і закрыла твар дрыготкімі рукамі, але не змагла стрымаць парыву няспынных слёз.

— Так, так, ідзі, сынок, ідзі... — сказала яна, задыхаючыся ад рыданняў. — Яна больш не для цябе, ты маеш рацыю... калі б вы мяне паслухаліся!

— Дык вось што, — выпаліў Мікучо, нахіліўшыся над ёю і з сілай адарваўшы яе руку ад твару. Але позірк, якім яна прасіла ў яго літасці, прыклаўшы палец да вуснаў, быў такі праніклівы і жаласлівы, што ён спыніўся і дадаў іншым тонам, прымушаючы сябе гаварыць ціха:

— Ах, дык яна, яна... яна ўжо не вартая мяне. Даволі, хопіць, цяпер я сам пайду... тым больш цяпер... Што я за дурань, цётка Марта: я гэтага не зразумеў! Не плачце... Што тут зробіш? Поспех, кажуць... поспех...

Ён узяў з-пад стала валізку і торбу і ўжо збіраўся выйсці, як раптам яму прыйшло ў галаву, што ў торбе ляжаць цудоўныя лімоны, якія ён прывёз Тэрэзіне з мястэчка.

— О, гляньце, цётка Марта, — працягнуў ён.

Ён развязаў торбу і, прытрымліваючы адной рукой, высыпаў на стол свежыя духмяныя фрукты.

— А што, калі я пачну кідаць усе гэтыя лімоны, — дадаў ён, — у галовы тых добрасумленных людзей?

— Дзеля ўсяго святога, — прастагнала старая скрозь слёзы, робячы яшчэ адзін знак замаўчаць.

— Не, не буду, — працягнуў Мікучо, горка смеючыся і кладучы пустую торбу назад у кішэню. — Я прывёз іх ёй, але цяпер пакідаю толькі табе, цётка Марта.

— Панюхайце, цётка Марта, панюхайце водар нашага мястэчка... І падумаць толькі, я нават падатак заплаціў... Даволі. Толькі Вам, беражыце сябе... Скажыце ёй: «Поспеху!» ад майго імя.

Ён узяў валізку і пайшоў прэч, але на лесвіцы яго ахапіла пачуццё пакутлівай страты: самотны, пакінуты, ноччу, у вялікім невядомым горадзе, удалечыні ад свайго мястэчка, расчараваны, збянтэжаны, прыніжаны. Ён падышоў да дзвярэй і ўбачыў, што лье праліўны дождж. У яго не хапіла смеласці пайсці па невядомых вуліцах пад такім дажджом. Ён павольна вярнуўся, падняўся крыху па лесвіцы, пасля сеў на першую прыступку і, упіраючыся локцямі ў калені і падпёршы галаву рукамі, пачаў бязгучна плакаць.

У канцы вячэры ў пакой ізноў зайшла Сіна Марніс. Яна ўбачыла там маці, якая таксама плакала адна, у той час як сіньёры крычалі і смяяліся.

— Ён пайшоў? — спыталася яна здзіўлена. Цётка Марта кіўнула галавой, не гледзячы на яе. Сіна ўтаропілася ў прастору, разгубленая, пасля ўздыхнула:

— Бедалага...

Але адразу ж пасля гэтага яна пачала ўсміхацца.

— Глядзі, — сказала ёй маці, ужо не выціраючы сурвэткай слёзы. — Ён прывёз табе лімоны…

— Ах, якія прыгожыя! — усклікнула Сіна, падскочыўшы. Яна прыціснула адну руку да таліі і паклала столькі, колькі магла прытрымаць другой рукой.

— Не, туды — не! — рашуча запярэчыла маці.

Але Сіна паціснула плячыма і пабегла ў пакой з крыкам:

— Лімоны з Сіцыліі! Лімоны з Сіцыліі!

Пераклад
з італьянскай мовы
Аксаны Данільчык.

1. Сан-Карла — оперны тэатр у Неапалі.