КАТАЛІЦКАЯ АДУКАЦЫЯ Ў РЭЛІГІЙНА НЕАДНАРОДНЫХ ГРАМАДСТВАХ

— Чым займаецца Кангрэгацыя, якой Вы кіруеце?

— Кангрэгацыя, якою я кірую, падобная да Міністэрства адукацыі. Каталіцкая адукацыя — гэта каталіцкія школы вышэйшай ступені (каля 230 тысяч), каталіцкія і касцёльныя ўніверсітэты (каля 1300), духоўныя семінарыі (каля 3700), установы каталіцкай фармацыі. Адрозненне ў тым, што мы сутыкаемся з усімі магчымымі грамадскімі, культурнымі, рэлігійнымі і палітычнымі сітуацыямі. Напрыклад, мы маем каталіцкія школы і вучэльні ў краінах, дзе католікаў вельмі мала, таму мы павінны сачыць за прававымі зменамі, вырашаць розныя праблемныя сітуацыі, размаўляць з урадамі гэтых краінаў.

Такім чынам, дзейнасць нашай Кангрэгацыі развіваецца ў трох кірунках. Першы — гэта ўніверсітэты і вышэйшыя навучальныя ўстановы. Мы дзелім гэтыя ўстановы на два тыпы: касцёльныя і каталіцкія. Касцёльныя — гэта тыя навучальныя ўстановы, падмуркам якіх з’яўляецца Божае Аб’яўленне, якія цесна звязаныя з місіяй Касцёла, маюць факультэты тэалогіі, гісторыі Касцёла, філасофіі, кананічнага права, хрысціянскай педагогікі. Статус гэтых навучальных установаў рэгулюецца спецыяльным прававым дакументам: Апостальская канстытуцыя «Sapientia Christiana» («Хрысціянская мудрасць») 1979 года. Гэта быў адзін з першых дакументаў папы Яна Паўла ІІ. Ён добра ведаў гэты дакумент, бо як біскуп Кракава працаваў у камісіі, якая яго рыхтавала. Гэтыя навучальныя ўстановы могуць быць заснаваныя толькі нашай Кангрэгацыяй. Калі нейкая ўстанова або факультэт тэалогіі не атрымаюць нашага ўхвалення, акадэмічныя званні, атрыманыя там, не будуць прызнаныя ў Касцёле. Мы зацвярджаем праграмы, статуты і нават пастаянных выкладчыкаў гэтых навучальных установаў. У свеце такіх навучальных установаў каля трохсот.

Другі тып — гэта каталіцкія ўніверсітэты. Там ёсць усе магчымыя факультэты, ад медыцынскіх да дыпламатычных. Гэтыя навучальныя ўстановы рэгулююцца іншым прававым дакументам: «Ex corde Ecclesiae» ад 1990 года. Назва дакумента вельмі красамоўная — «З сэрца Касцёла»… З сэрца Касцёла нара­дзіліся ўніверсітэты. Сапраўды, першыя ўніверсітэты ў Еўропе былі заснаваныя Касцёлам або пры супрацоўніцтве з Касцёлам. Каталіцкіх універсітэтаў у свеце вельмі шмат, каля 1,5 тысяч, і іх колькасць расце. Сітуацыя ў іх вельмі адрозніваецца.

Нядаўна я быў у бразільскім горадзе Гаяне. Ён быў заснаваны ў 1933 годзе, сёння там жыве каля 2 мільёнаў чалавек. Самай вялікай навучальнай установай з’яўляецца Каталіцкі ўніверсітэт, ён уключае 5 вялікіх кампусаў. Я асвячаў новы велічэзны ўніверсітэцкі касцёл. Ва ўніверсітэце ёсць нават свая тэлестудыя, трансляцыі перадач атрымліваюць каля 20-ці мільёнаў гледачоў! Тэлеканал лічыцца вельмі прэстыжным. Калі я прыехаў на адкрыццё новай тэлевізійнай станцыі, на ўрачыстасці прысутнічаў губернатар правінцыі Гаяс. Даведаўшыся, што я збіраюся ехаць на поўнач краіны, ён даў мне ў карыстанне свой прыватны самалёт. Мяне адвезлі на месца, а праз два дні прывезлі назад.

Я жыў у найлепшым гатэлі. Гаспадыня гатэля, даведаўшыся, што Каталіцкі ўніверсітэт прымае кардынала з Рыма, паведаміла, што забяспечыць бясплатнае пражыванне.

Адчуваецца, які прэстыж мае Каталіцкі ўніверсітэт. Было зробленае апытанне сярод жыхароў краіны на тэму: «З чым у вас асацыюецца ўніверсітэт?». 80% апытаных адказалі: «З Каталіцкім універсітэтам у правінцыі Гаяс». Зразумела, Бразілія — каталіцкая краіна, вышэйшых навучальных установаў тут шмат і некаторыя з іх вельмі прэстыжныя.

— У якой сітуацыі знаходзяцца каталіцкія навучальныя ўстановы ў краінах, дзе няма каталіцкай традыцыі?

— Універсітэты і каталіцкія навучальныя ўстановы існуюць у краінах, дзе католікаў вельмі мала. Пачынаючы працу ў Кангрэгацыі, я атрымаў запрашэнне ад урада Тайваня. У гэтым ура­дзе не было ніводнага католіка. Усяго католікаў у Тайландзе — каля 1,3 %. Мяне запрасілі, каб я ўбачыў школы і каталіцкія ўніверсітэты краіны. Нідзе мяне не прымалі на такім узроўні, як там. На невялікім Тайвані пражываюць 22 мільёны чалавек, гэта вельмі шмат, а католікаў з іх крыху больш за 1 %. У нас там 3 каталіцкія ўніверсітэты, у тым ліку вядомы ва ўсім свеце Фу Джэн у Тайпэі. Колькасць студэнтаў кожны год павялічваецца на тысячу чалавек. Студэнтаў католікаў сярод іх толькі каля 2%. На фасадзе будынка — вялікі надпіс «Каталіцкі ўніверсітэт» і вялікі крыж. Універсітэт лічыцца вельмі прэстыжным. Я ехаў на Тайвань па запрашэнні амбасадара краіны, не хрысціяніна. Ён сказаў, што, калі яго прызначылі амбасадарам Тайваня пры Апостальскай Сталіцы, ён нічога не ведаў пра Каталіцкі Касцёл. З часам ён стаў вялікім прыхільнікам Яна Паўла ІІ. Запрасіўшы мяне на вячэру, ён сказаў: «Калі я сустрэнуся з прэзідэнтам, то нагадаю яму, што ён абяцаў выдзеліць больш фінансавання для медыцынскага факультэта пры Каталіцкім універсітэце!». Не католік турбуецца пра Каталіцкі ўніверсітэт. Гэта сведчыць пра вялікі аўтарытэт гэтай установы.

Нядаўна я быў у Афрыцы, у Найробі, на юбілеі Каталіцкага ўніверсітэта. З нагоды гэтай падзеі некалькі чалавек атрымалі званне доктара honoris causa, сярод іх была адна жанчына-эканаміст, якая мае сусветную вядомасць. Яна супрацоўнічае з ААН, з’яўляецца вельмі актыўнай каталічкай. У яе пяцёра сваіх дзяцей і шосты ўсыноўлены. Урачыстасць адбывалася ў вялікім парку, каб усе ўдзельнікі маглі змясціцца.

Другой галіной дзейнасці нашай Кангрэгацыі з’яўляюцца каталіцкія школы. У свеце налічваецца каля 230 тысяч каталіцкіх школ, у якіх вучацца каля 45-ці мільёнаў чалавек.

Тут сітуацыі таксама бываюць розныя. Ёсць каталіцкія краіны і краіны, дзе католікаў мала. У Тайландзе з 60-ці мільёнаў чалавек католікамі з’яўляюцца каля 0,5% (каля 300 тысяч). А ў каталіцкіх школах — 465 тысяч вучняў! Я наведаў там дзве школы. Адна, якой апякуюцца законніцы, налічвае 2,5 тысячы вучняў. Яны пажадалі, каб я прыехаў у поўным кардынальскім строі, нягледзячы на тое, што было вельмі горача. Яны зрабілі спектакль, прысвечаны гісторыі каталіцкай школы ў Тайлан­дзе, які доўжыўся больш за тры гадзіны. У школе ёсць зала на 1500 месцаў, сцэна на 400 чалавек. Зразумела, што большасць вучняў — будысты. На спектаклі яны спявалі па-лацінску, праслаўляючы ідэю і гісторыю каталіцкай школы.

Другая школа, якую я наведаў, была разлічаная на 6 тысяч вучняў і дзялілася на пачатковую школу і гімназію. У Апостальскай нунцыятуры ў Бангкоку я прагледзеў кнігу пра Тайланд, выдадзеную ўрадам краіны, шукаючы інфармацыю пра каталіцкія школы. Гэтай справе было прысвечана прыблізна паўстаронкі. Было напісана, што католікаў у краіне вельмі мала, каля 0,5% ад усяго насельніцтва, але католікі маюць найлепшыя школы і шпіталі. Гэта пішуць будысты! Каля нунцыятуры знаходзіцца вялікі каталіцкі шпіталь, якім апякуецца дыяцэзія.

Дачка караля вырашыла праходзіць лячэнне ў гэтым шпіталі, таму што ён лічыцца вельмі добрым. Нядаўна я прымаў амбасадара Інданезіі. Гэта найбольшая мусульманская краіна. Ёх хваліў каталіцкія школы і вучэльні, таму я падумаў, што ён — католік. Але ён сказаў, што з’яўляецца мусульманінам, але вучыўся ў каталіцкай школе, як і яго бацькі, бо найлепшыя школы — каталіцкія!

— А якая сітуацыя з тоеснасцю каталіцкіх школаў у Еўропе?

— Напрыклад, у Бельгіі 60% вучняў ходзіць у каталіцкія школы. Вера павінна была б квітнець там, але справы ідуць зусім інакш. Гэта добрыя школы, але ў іх мала каталіцкага. І часта мы сутыкаемся з прэтэнзіямі бацькоў. Яны кажуць: «Мы пасылаем дзіця ў каталіцкую школу, таму маем права чакаць, што школа дасць яму саліднае хрысціянскае выхаванне, а гэтага ў школе вельмі мала». Мы падзяляем гэтую думку. У Еўропе сітуацыя дзіўная. Прыязджаюць мусульмане, ідуць у каталіцкія школы, бо яны добрыя. І ўзнікаюць такія думкі: паколькі ў нас вучацца не католікі, у каталіцкай школе павінны гаварыць пра ўсе рэлігіі, а не толькі пра каталіцтва. Відавочна, што гэта вялікая памылка. Калі католік пасылае сваіх дзяцей у будысцкую, мусульманскую ці юдэйскую школу, ён не можа спадзявацца, што школа зме­ніць свой кірунак. У каталіцкіх школах мы прымаем усіх, нягле­дзячы на рэлігіі і веравызнанні, але пры гэтым мусім захоўваць сваю тоеснасць.

— Гэта вельмі важнае пытанне — захаванне тоеснасці каталіцкай навучальнай установы ў асяродку іншай рэлігіі.

— На Тайвані я павінен быў размаўляць з выкладчыкамі Каталіцкага ўніверсітэта на тэму яго тоеснасці. І быў вельмі заклапочаны, бо першы раз сутыкнуўся з сітуацыяй, што ў Каталіцкім універсітэце вучацца толькі 2% студэнтаў католікаў. Таму я папрасіў віцэ-міністра, які ўвесь час спадарожнічаў мне, каб я найперш мог наведаць які-небудзь не каталіцкі ўніверсітэт, напрыклад, будысцкі (у краіне 40% будыстаў). Мы паехалі ў такі ўніверсітэт. Рэктарам была жанчына, якая выкладала ў Германіі на працягу 8 гадоў. Мы прагледзелі ўвесь кампус. Мяне цікавіла адно: «Што вы робіце ва ўніверсітэце для будызму? Нас — 1%, вас — 40%. Тое, што вы робіце для будызму, мы можам рабіць для каталіцтва». І спадарыня рэктар адказала, што ў гэтым універсітэце ўсе студэнты, незалежна ад рэлігіі і веравызнання, незалежна ад кірунку навучання, абавязаныя па 2 гадзіны на тыдзень вывучаць будызм. Гэта вельмі шмат.

Я лічу, што гэта правільна: для іх будызм з’яўляецца каштоўнасцю. Яны жадаюць дзяліцца гэтай каштоўнасцю з іншымі і маюць на гэта права, шануючы рэлігійную і асабістую свабоду. Апроч таго, гэта справа выбару: выбіраючы менавіта гэтую навучальную ўстанову, вы мусіце шанаваць яе тоеснасць. Я лічу, што мы, католікі, таксама павінны змагацца за нашыя каштоўнасці і захаванне правілаў. Каталіцкая школа застаецца каталіцкаю: прымаючы ўсіх людзей, яна не можа змяняць тоеснасці каталіцкай школы, хто б ні прыходзіў туды вучыцца. Мы шануем іх рэлігію і веравызнанне, але хочам узбагачаць іх нашымі каштоўнасцямі.

— Адукацыя звязаная з эканомікай. Ці ўсе могуць дазволіць сабе вучыцца ў каталіцкай школе?

— Я асабіста ганаруся тым, што Каталіцкі Касцёл надае вялікую ўвагу адукацыі для бедных. У Індыі ёсць раён, дзе ўлады хочуць, каб мы будавалі школы ў вялікіх гарадах, але не жадаюць, каб мы стваралі школы для бедных у вёсках. Яны канфліктуюць з біскупамі, бо Касцёл не можа адмовіцца ад апекі над тымі лю­дзьмі. Я нядаўна быў у Найробі. На фоне іншых афрыканскіх краінаў Кенія — добрае месца. Калі не выходзіць з цэнтра, здаецца, што ты знаходзішся ў амерыканскім горадзе.

Мы паехалі наведаць школу ў трушчобах. Тут усё было наадварот: буданы, хаткі, вадасцёк на вуліцы. Машынай да школы было не праехаць, мы прабіраліся пехатою па вадасцёках. Школаю апекаваліся браты з Кангрэгацыі маці Тэрэзы з Калькуты. Класы былі вельмі маленькія і поўныя дзяцей. Калі б браты не займаліся гэтым, ніводнае з тых дзяцей не магло б хадзіць у школу. Гэта вялікая справа для бедных. Пэўны адсотак з іх атрымае добрую адукацыю і перспектывы развіцця. Будзем спадзявацца, што яны пазней будуць працаваць дзеля дабра сваёй краіны. Хаця сітуацыя і тут бывае розная. Сёння мы шмат гаворым пра глабалізацыю, але гэта звязана таксама з вялікай несправядлівасцю. Мы абураныя, што часам багатыя краіны даюць стыпендыі бедным здольным афрыканцам, а яны пасля не вяртаюцца дамоў, на радзіму. І без таго багатая краіна і ўніверсітэт узбагачаюцца яшчэ больш, а бедная краіна бяднее, і ўсё гэта робіцца дзеля стыпендый. Такім чынам, падобная дапамога часам стварае праблемы.

— Які стан каталіцкіх школаў у мусульманскіх краінах?

— Мусульманскія краіны вельмі розныя. Ступень свабоды ў іх вельмі розная, як і магчымасці каталіцкай адукацыі. Напрыклад, Інданезія — найбольшая мусульманская краіна. Католікаў там усяго некалькі працэнтаў, але сістэма навучальных установаў вельмі развітая. Існуе больш за 40 навучальных установаў, якія лічацца вельмі добрымі і прэстыжнымі і да­юць веды на высокім узроўні, а большасць студэнтаў там — мусульмане.

Іншая сітуацыя пануе ў Егіпце. Там ёсць каталіцкія школы. Ёсць таксама адна вучэльня, але большасць студэнтаў там — замежнікі. Урад задаволены існаваннем каталіцкіх школаў, але ў іх забаронена гаварыць пра Хрыста. Нельга нікога навяртаць, мусульмане не павінны змяняць веравызнанне. Мы дыскутавалі з біскупамі аб тым, ці мае сэнс займацца каталіцкімі школамі, калі ў іх нельга гаварыць пра Хрыста, і прыйшлі да высновы, што сэнс ёсць. Па-першае, гэтыя вучні мелі і будуць мець усведамленне таго, што вучыліся ў католікаў. Гэта ўтворыць паміж намі пэўную сувязь, сімпатыю. Па-другое, хоць у школе і не гавораць пра Хрыста, там вучаць шанаваць іншых людзей, іншую рэлігію, шанаваць кожнага чалавека — а гэта навука Хрыста. Не ідзе рэлігійная вайна, ствараецца клімат дыялогу. Нягледзячы на ўсе перашкоды, гэта пэўная прэевангелізацыя ў тым рэгіёне.

Ёсць таксама арабскія краіны, дзе ў нас няма ніякай магчымасці ствараць каталіцкія навучальныя ўстановы. Там ёсць школы для дыпламатычнага корпусу, але нічога нельга стварыць для мясцовых жыхароў. Такім чынам, у краінах, дзе жывуць мусульмане, сітуацыя таксама адрозніваецца. Напрыклад, у Албаніі 70% жыхароў — мусульмане. У камуністычныя часы там ізноў былі ганенні на хрысціянства. Пасля ўпадку камунізму ўрад звярнуўся да Касцёла з просьбаю аб стварэнні Каталіцкага ўніверсітэта. Універсітэт быў створаны. Большасць студэнтаў у ім вызнаюць іслам. Урад ставіцца да ўніверсітэта прыхільна, там няма ніякіх праблемаў, наадварот — улады прапануюць стварыць другую каталіцкую вышэйшую навучальную ўстанову ў горадзе Шкодра.

— Касцёл мае на Святой Зямлі — у Ізраілі, Палестынскай аўтаноміі, Іарданіі, Егіпце — шмат школаў, каледжаў, дзе перадусім вучацца мусульмане. Як Кангрэгацыя ацэньвае адукацыю і фармацыю там?

— Мы ацэньваем гэта вельмі добра, мы перакананыя, што гэта праца, якая найперш скіраваная для дабра тых людзей, якія не маюць вялікіх магчымасцяў займацца навукаю і вучыцца. Гэта спрыяе таксама спакойнаму супольнаму жыццю на Святой Зямлі мусульманаў, юдэяў і хрысціянаў.

На Святой Зямлі ёсць яшчэ некалькі каталіцкіх вучэльняў. Апошняя ўзнікла ў 2001 годзе як факультэт біблійных навук і археалогіі Папскага Універсітэта Antonianum пры «Studium Biblicum Franciscanum» кустодыі Святой Зямлі, у Ерузалеме, дзе ідзе вывучэнне Бібліі і біблійнай археалогіі. Вывучэнне Бібліі на зямлі Бібліі — вельмі патрэбная праца. Студэнты з усяго свету жадаюць вучыцца на Святой Зямлі. У падобных вучэльнях узнікаюць таксама і спецыфічныя праблемы, напрыклад, з візамі для студэнтаў з некаторых краінаў.

— Што можа абмяжоўваць каталіцкую тоеснасць у мусульманскім асяродку, калі гаварыць пра адукацыю?

— Нельга адназначна ацаніць сітуацыю ў мусульманскіх краінах. З аднаго боку, мы станоўча здзіўленыя Албаніяй, якая вельмі прыхільна ставіцца да нас і дапамагае як можа. Урад даў зямлю для ўніверсітэта, няма праблемаў нават з тым, каб запрашаць выкладчыкаў з-за мяжы. І ёсць такія мусульманскія краіны, дзе ў нас практычна звязаныя рукі і мы нічога не можам рабіць. Каталіцкая школа па сваёй сутнасці ўключаная ў евангелізацыйныя правы. Часам гэта забаронена наўпрост, як у Егіпце, але там мы можам вучыць годнасці і пашане ў адносінах да іншага чалавека, іншых рэлігій, культураў, і гэта стварае клімат дыялогу і прэевангелізацыі.

— Значыць, трэба працаваць па метадзе Шарля дэ Фуко: евангелізаваць хутчэй прысутнасцю, чым словам?

— Так. Я лічу, што гэта вельмі важны і плённы метад.

— Як з пункту гледжання Ватыкана Вы ацэньваеце абвінавачанні каталіцкіх школаў у неталерантнасці?

— Падобныя абвінавачванні — поўны абсурд. Кожны мае права на захаванне сваёй тоеснасці. Можна і пра свецкія школы сказаць, што яны неталерантныя, бо ў пэўным сэнсе не існуе нейтральных школаў. Свецкая школа таксама можа займацца прапагандаю рэлятывісцкага стаўлення да праўды, маралі — і гэта таксама ў пэўным сэнсе ідэалогія. Каталіцкая школа па сваёй сутнасці прапагандуе павагу да чалавека. Я не лічу, што нейкая каталіцкая школа з’яўляецца неталерантнаю. Некалі ў нас была дыскусія на тэму антысемітызму. Я сказаў: «Пакажыце мне каталіцкую школу, якая пашырае антысемітызм. Такога няма!». Мы прапагандуем павагу да кожнага чалавека, гэта першасная справа. Часам нас спрабуюць абвінаваціць у неталерантнасці, антысемітызме і гэтак далей. Калі я за нешта крытыкую польскі ўрад, гэта не робіць мяне антыпалякам. Я ганаруся, што каталіцкія школы і вучэльні адкрытыя для ўсіх, імкнуцца ўзбагачаць усіх нашымі каштоўнасцямі, з павагаю звяртаюцца да кожнага чалавека, асабліва да бедных.

— Дзякуй Вам вялікі за размову. Жадаю, каб Кангрэгацыя, якою Вы кіруеце, магла адкрываць і даваць апрабацыю новым вучэльням, універсітэтам і школам, якія стануць гонарам каталіцкай адукацыі ў свеце, дзе існуе так шмат адрозненняў у цывілізацыі, эканоміцы, культуры і рэлігіі.

Пераклад з польскай мовы
Юліі Шэдзько.