ПАВУЦІНКА, ЯКАЯ НЕ ПАРВЕЦЦА

Генадзь Бураўкін у сваёй мінскай кватэры.

Унізе павольна плыве Дзвіна, паўнаводная, як у паводку, падварушваючы аблокі, што ў вадзе цяжэюць і нагадваюць касмылі намоклай воўны, якія яшчэ больш замаруджваюць рачную плынь. А ўверсе ўздымае свае белыя ветразі-званіцы стройная Сафія, і здаецца — падзьме вецер і цэлы ўскраек берага адарвецца ад зямлі і паплыве ці то ў далёкае мора, ці то ў блізкае неба.

Мы з Генадзем Бураўкіным стаім каля Барысавага каменя і любуемся наддзвінскімі краявідамі. Праз гадзіну — выступленне ў Полацкім універсітэце, пазней — у Цэнтры народных рамёстваў, дзе нас чакае Валянціна Восіпаўна Крук, добрая душа і энергічная кіраўніца мясцовай суполкі Таварыства беларускай мовы. Пад яе апекай у Полацку ледзь не штотыдзень ладзяцца розныя культурніцкія імпрэзы.

Генадзь Мікалаевіч успамінае сваё полацкае юнацтва, яго вочы за шкельцамі акуляраў прыкметна маладзеюць. Я слухаю настальгічны маналог і мне хочацца праілюстраваць яго памятнымі са студэнцкіх часоў бураўкінскімі радкамі, але стрымліваюся, разумеючы, што паэт прыехаў на радзіму, якая яго даўнавата не бачыла і не чула.

Але перашкодзіць сумоўю Бураўкіна з радзімай знайшлося каму і без мяне — да каменя падышла гаманкая грамада турыстаў, і экскурсаводка завучана зашчабятала пра «оплот русского православия». Генадзь Мікалаевіч быў пасля больніцы, я асцерагаўся за ягонае сэрца, і мы адышлі ўбок ад турыстаў, якія, не даслухаўшы экскурсаводку, распачалі каля каменя-помніка ажыўленую фотасесію.

Відавочна пазмрачнелы Генадзь Мікалаевіч змяніў тэму. Трохі пагаварыўшы пра сучасную літаратуру (сачыў за літпрацэсам як мала хто), пра яе праблемы і дасягненні, ён раптам запытаўся: «Міхась, а чаму ваша літаратурнае пакаленне не выступае больш рашуча ў абарону беларускай мовы? Нешта я не бачу ў перыёдыцы вашых яркіх публіцыстычных артыкулаў супраць паўсюднай русіфікацыі».

Прызнацца, я быў збянтэжаны такім папрокам. Не ўпаўнаважаны гаварыць за цэлае пакаленне, я пачаў блытана апраўдвацца, расказаў, як змагаўся поплеч з такімі ж маладымі бацькамі за беларускую школу ў мінскім мікрараёне «Малінаўка», прыгадаў раманы Алеся Наварыча «Літоўскі воўк» і «Нічые» Андрэя Федарэнкі, дзе нацыянальная праблематыка — на першым месцы. І дадаў вядомае выслоўе Цыпрыяна Норвіда: «Не меч і шчыт бароняць мову, а дасканалы твор».

Бураўкін спакойна выслухаў маю эмацыйную тыраду і неяк асабліва пранікліва зірнуў мне ў вочы: «Дасканалы твор, вядома ж, патрэбны, але не менш патрэбныя шчыт і меч».

Пасля выступленняў Генадзь Мікалаевіч папрасіў звазіць яго на бацькаву магілу. На зарослых вясковых могілках элегічна шапацеў у сасновай ігліцы лёгкі дожджык, і я пакінуў сына пабыць з бацькам сам-насам.

Нанач мы паехалі да паэтавай сястры Рымы Мікалаеўны, якая жыла на гарадской ускраіне ў вялікай, на два ганкі, хаце. Там нас ужо чакалі, а найбольш зачакалася сына дзевяноставасьмігадовая маці — Феадосія Ягораўна. Распытвала пра мінскіх унукаў, пра нявестку Юлю, а потым, не стамляючыся, чытала нам на памяць байкі Кандрата Крапівы і цэлыя раздзелы з «Новай зямлі» Якуба Коласа. Пра сваё доўгажыхарства гаварыла з гумарам: «Гэта ж Гена напісаў пра мяне песню: „Ты мне родная самая // па душы, па крыві. // Ты жыві, мая мама, // доўга-доўга жыві“. От я і жыву».

Тады ж я пабачыў Генадзя Мікалаевіча па-сапраўднаму шчаслівым. Так, ён увесь вечар быў узрушана-радасным ад сустрэчы з мамай, з роднымі, але настаў момант, калі ён увесь аж засвяціўся ад радаснай весткі.

З маці Феадосіяй Ягораўнай. Полацк, 2009 г.

А быў гэта час, калі знакамітую бураўкінскую «Калыханку» знялі з эфіра Беларускага тэлебачання. Каму і па якой прычыне прыйшла ў галаву такая «ідэя» — пра гэта мы ніколі не даведаемся. З высокай будыніны на вуліцы Макаёнка ў Мінску даходзілі няпэўныя чуткі, што тэлегледачы пратэстуюць, тысячамі шлюць лісты, але наўрад ці ў высокіх кабінетах прыслухаюцца да тых пратэстаў.

І вось мы сядзім у познім застоллі, слухаем то чарговую цікавую гісторыю ад сына, то байку ад маці, ажно тут — званок па мабільніку. Генадзь Мікалаевіч слухае чыйсьці ўзбуджаны голас, і аблічча ягонае раптам пачынае праменіцца шчасцем. Такім я паэта бачыў першы і апошні раз. Даслухаўшы і паклаўшы тэлефон, Бураўкін наліў усім віна і шчасліва абвёў усіх вачыма: «Званіў Васіль Раінчык. Толькі што прынята рашэнне вярнуць нашу „Калыханку“ на экран».

Пад радасныя воклічы я зірнуў на гадзіннік — было пятнаццаць хвілінаў апоўначы. Дзе і кім у такі час магло прымацца рашэнне «памілаваць» улюбёную беларускімі дзеткамі «Калыханку» — можна толькі здагадавацца. Пэўным фактам застаецца тое, што вернутай «Калыханцы» ўзрадаваліся не толькі мы, саўдзельнікі паэтавага шчасця, але і мільёны дзетак, іх бацькоў, дзядоў і бабуль.

Акадэмік Радзім Гарэцкі, Генадзь Бураўкін і мастак Вячка Целеш. Вільня, 2013 г.

І яшчэ адна гісторыя ўспомнілася, ужо больш асабістая, пра якую я мала каму расказваў. Доўгі час не ведаў пра яе і Генадзь Бураўкін, хоць адбылася яна дзякуючы менавіта яму, дакладней, ягонай кнізе, якая разам са мной «паслужыла» ў савецкім войску.

У тое войска праводзілі, як у космас — са скліканнем шматлікай радні, з застоллем, што не саступала вясельнаму, з танцамі ля ваенкамата (згадайма аднайменны бураўкінскі верш) і матчыным галашэннем, якое заглушалася абавязковым «Развітаннем славянкі». На доўгія два гады («сямсот трыццаць дзён і начэй» — як пісалі ў салдацкіх альбомах) чалавек проста знікаў, а лісты ад яго маглі прыходзіць адкуль-небудзь з накрайсветнай Камчаткі ці, крый Божа, з чарговай «гарачай кропкі», дзе Крэмль дапільноўваў нейкія свае таемныя інтарэсы.

Саюзнае Міністэрства абароны ў армейскім катле старанна перамешвала розныя нацыі, каб у выніку атрымаць спецыфічнае варыва пад назвай «савецкі народ». Варыва варыцца не жадала, войска скаланалі міжнацыянальныя канфлікты, якім не маглі даць рады ні маршалы-міністры, ні нампаліты ўсіх узроўняў. Але ўсё роўна эстонец ехаў служыць на Байкал, украінец — у Казахстан, грузін — у Забайкалле, а беларус — у Закарпацце, каб падалей ад радзімы.

Радзіму трэба было браць з сабой — у аб’ёме, паменшаным да памераў салдацкага заплечніка. Я ўзяў аднатомнік Генадзя Бураўкіна — «Вершы пяці кніг» з басалыгаўскімі бусламі на вокладцы. «Мы ідзём па сцяжынках, на якія не вернемся… // Павуцінка — уверсе, павуцінка — у верасе…» Перачытаеш спадцішка на палітзанятках, паспяваеш шэптам, мерзнучы ў настылай вежы баявой машыны на занятках па агнявой, — і на душы палёгка. Кніга пасялілася ў маім пляскатым дэсантным заплечніку, у маёй прыложкавай тумбачцы, яна стаяла са мной у каравуле на дваццаціградусным марозе, пеклавалася ў спёку падчас трыццацікіламетровых пешых пераходаў на палігон і назад, нават скакала разам са мной з парашутам! Я звыкся з ёю як з нечым неад’емным, я заглядаў у яе часцей, чым у вайсковы статут.

Але аднойчы «мая радзіма пад белымі буслінымі крыламі» прапала. Я апытаў ці не ўвесь батальён, абшукаў усе капцёркі, сушылкі і ленпакоі — безвынікова. І хоць на той час амаль увесь змест я ўжо ведаў на памяць, мяне не пакідала пачуццё вялікай страты. Чатыры дзяўчыны лісты пісаць перасталі — я так не перажываў, як па сваёй згубе. А бураўкінскія вершы, што часам успаміналіся, яшчэ больш вярэдзілі душу: «Ты ж мая адзіная, // ты ж мая ніўная, // ты ж мая радзінная, // ты ж мая жніўная, // ты ж мая вясельная, // ты ж мая вясенняя, // ты ж мая нязнаная, // ты ж мая нязваная, // да грудзей прытуленая — // матуліна…»

Маці прыслала мне, як выратавальны круг, «Быў. Ёсць. Буду» Караткевіча. Там таксама была радзіма, але навюткая кніга ўспрымалася як салдацік-салага, які службы не зведаў. А тая, ранейшая, ужо прайшла са мною і агонь, і ваду…

Генадзь Бураўкін на прэзентацыі кнігі Васіля Быкава «Гарадзенскі архіў». Гродна, 2012 г.

Я знайшоў свайго Бураўкіна толькі перад самым дэмбелем — у брыгаднай бібліятэцы, куды на другім годзе службы наведваўся часцей. Адзіная на ўвесь шматтысячны кнігазбор беларускамоўная кніга стаяла паміж тамамі Івана Франка і Шаўчэнкі (наша брыгада базавалася на Львоўшчыне, у старым базыліянскім кляштары, і бібліятэка на добрую траціну была ўкамплектаваная украінскай класікай). Хто яе туды прынёс і здаў — высвятляць не мела сэнсу. Сваю знаходку я радасна прад’явіў бібліятэкарцы, упэўнены, што яна дазволіць яе забраць. Але кніга ўжо была ўнесеная ў бібліятэчны фонд, на ёй стаяла пячатка нашай вайсковай часткі…

Моцна паскандаліў я тады з бібліятэкаркай і сваю маёмасць сабе ўсё ж вярнуў. А бібліятэкарка аказалася жонкай нампаліта батальёна, які і так паглядаў на мяне скоса, паколькі мусіў штотыдзень праглядаць «ЛіМы», акуратна дасыланыя мне школьным настаўнікам. Газета была на малазразумелай таварышу капітану мове, і ён неаднойчы выказваў мне сваю незадаволенасць…

Вечарам таго ж дня мяне выклікалі да камбата, які, асабліва не ўваходзячы ў курс справы, абвясціў: дзесяць сутак гаўпвахты! Потым на мяне спіхнулі чужыя грахі і дабавілі яшчэ, потым яшчэ… На расквітнелыя травеньскія каштаны прыйшлося мне глядзець праз калючы дрот паўзверх бетоннай агароджы.

Выйшаў я з гаўпвахты, калі лета ўжо ўвабралася ў сілу. Мой прызыў амаль цалкам звольніўся, засталіся адны злосныя парушальнікі, з якімі я яшчэ доўга капаў траншэі, фарбаваў парашутную вышку, бяліў велізарныя кляштарныя падвалы — пад асабістым наглядам таварыша капітана. Дэмабілізаваўся ледзь не апошнім.

Вокладка аднатомніка Г. Бураўкіна «Вершы пяці кніг». Мастак Міхась Басалыга.

Доўгі час я неяк не адважваўся расказаць гэтую гісторыю Генадзю Бураўкіну, хоць разам мы ездзілі не толькі ў Полацак, а гады два працавалі на адным калідоры ў старым Доме друку: ён — намеснікам у «Вожыку», я — намеснікам у «Бярозцы». Пасадамі нібыта зраўняліся (як пажартаваў аднойчы сам Бураўкін), але ён для мяне заўсёды быў вышэй за ўсе свае высокія пасады. Ён быў паэтам, чыя кніга на два паднявольныя гады стала маёй Беларуссю на чужыне. Пра такія лёсы сваіх кніг аўтары ўсё ж павінны ведаць.

Аднойчы падчас сустрэчы на ягонай кватэры Генадзь Бураўкін раптам загаварыў пра кнігі, прывезеныя ім з Нью-Ёрка, паказваў аўтограф Наталлі Арсенневай на «бінімаўскім» томе «Між берагамі»… Бібліяфільская тэма і развязала мне нарэшце язык. Генадзь Мікалаевіч уважліва выслухаў маю вайсковую гісторыю. Было відно, што яна яго ўразіла, ён хацеў даведацца падрабязнасці. Нават пра чатырох сябровак удакладніў — ці хоць адна дачакалася? А пасля дастаў з кутняй паліцы тыя самыя «Вершы пяці кніг» і надпісаў: «Дарагому Міхасю Скоблу, пакутніку за гэтую кніжку — з удзячнасцю за вернасць і надзеяй на доўгае шчырае сяброўства. Генадзь Бураўкін. 19.X.2006 г. ».

Падзякаваўшы за падарунак, я ўсё ж запярэчыў: «Ну які з мяне пакутнік? Падумаеш — месяц гаўпвахты».

«Не проста месяц. Быў месяц май», — прыгадаў Генадзь Мікалаевіч самую паэтычную ў савецкім кінематографе назву фільма.

Нейкая злучальная нітачка завязалася тады паміж намі. «Павуцінка — уверсе, павуцінка — у верасе…» І не рвецца тая нітка-павуцінка да гэтай пары.

І, відаць, ужо ніколі не парвецца.

Міхась СКОБЛА
Фотаздымкі аўтара.