ЗАЛАТАЯ ГОРКА ІРЫНЫ БАГДАНОВІЧ

«Ад абразоў святых біў нейкі спакой няземскі... Мне ж хацелася высокага зразумення і вялікіх учынкаў». Гэтыя словы ксяндза-паэта Казіміра Сваяка адразу ўспомніліся, як толькі я пераступіў парог касцёла Яна Хрысціцеля ў Камаях, што на Пастаўшчыне. Абразы на сценах віселі тыя самыя (адзін напісаны знакамітым Альфрэдам Ромерам), што і ў 1915 годзе, калі малады Кастусь Стэповіч пачынаў тут сваю святарскую службу. Хіба «Пагоня» з навачаснай фрэскі імкліва ляцела кудысці на захад, у бок недалёкай Вільні, мо таксама «ўспомніўшы Вострую Браму святую». Тут Стэповіч-Сваяк імкнуўся да «высокага зразумення» з Богам і людам, таму ў камайскім храме каторы ўжо год ладзяцца Сваякоўскія паэтычныя чытанні — пад духоўнай апекай мясцовага пробашча Яцэка Хутмана.

У старадаўнюю святыню (год пабудовы — 1606!) сабралася паўнютка людзей, якія сваім дыханнем перамаглі дваццаціградусны мароз, што ўпарта шчаміўся ў раз-пораз адчыняныя дзверы. Нават каменная падлога, ад якой спачатку веяла проста ледавіковай халадэчай, пад канец Імшы адчувальна пацяплела.

А яшчэ вернікі грэліся словам — малітоўным і паэтычным, слухаючы выступы пастаўскіх і сталічных паэтаў, што перамяжоўваліся адпаведнымі нагодзе спевамі. Сталага веку мужчына, які нясмела падцягваў «Магутны Божа», нахіліўся да сваёй суседкі па лаве: «Чула, Ядзя, што з амбоны казалася?» І са смакам паўтарыў: «Не з чужога прымусу, // не крадком-патайком // беларус беларусу // мусіць быць сваяком!»

Проста на маіх вачах людзі раднелі душамі, як быццам у Камаях нанова ўзнікаў той «Хаўрус сваякоў», які сто гадоў таму заснаваў у гэтых мясцінах святар-паэт, што праз сваё літаратурнае імя хацеў пасваячыцца з усімі суайчыннікамі.

У той дзень у касцёле шматкроць згадвалася і імя даследчыцы Ірыны Багдановіч, якая фактычна паставіла Казіміра Сваяка ў класічны шэраг, падрыхтаваўшы для серыі «Беларускі кнігазбор» том ягонай спадчыны, амаль адначасова выдаўшы ў той самай серыі кнігу і другога паэта-святара — Вінцука Адважнага. А яшчэ ў полі яе пільнага зроку — святары Адам Станкевіч і Леў Гарошка, славуты і даследаваны з усіх бакоў Адам Міцкевіч і таямніча-напаўлегендарная Адэля з Устроні, прадстаўнік княскага роду Мікалай Радзівіл Сіротка і «мужыцкі адвакат» Францішак Багушэвіч, збіральнік «беларускіх песняў з-над Нёмна і Дзвіны» Ян Чачот і амаль забытая ў Беларусі Зоф’я Манькоўская, якой Уладзіслаў Сыракомля (таксама «падапечны» Ірыны Багдановіч) са смяротнай лажніцы прадыктаваў наказ: «Спявай пасля мяне на сіратлівай Літве».

Усе названыя — героі новай Ірынінай кнігі «Залатая Горка», што выйшла ў свет прыканцы мінулага года. Усе яны «людзі на ўзвышшы» — паводле трапнага вызначэння аўтаркі. Дарэчы, згаданае выслоўе стала б добрай вобразнай характарыстыкай для ўсяго нашага народа, які даўно і відавочна вырас з купалаўскага «людзьмі звацца» і мележаўскага «людзі на балоце». Усіх іх (і не толькі іх) Ірына Багдановіч далікатна пераводзіць па кладцы таго самага «высокага зразумення» з ХХ у ХХІ стагоддзе. О, як патрэбныя такія праваднікі сёння, калі ў вірах каламутнае Леты патанаюць адзін за адным тыя, каму нашчадкі не захацелі кінуць выратавальны круг памяці. Чамусьці чытач наш у наступнае стагоддзе перакрочыў — нібы перасяліўся на другую планету, пакінуўшы як непатрэбшчыну наробак цэлых пакаленняў.

Хто б сёння ведаў пра віленскую паэтку шляхцянку Габрыэлю Пузыню, якая ў сваім маёнтку арганізавала мастацкі салон, дзе бывалі Станіслаў Манюшка і Уладзіслаў Сыракомля, калі б не пераклады і крытычныя тэксты Ірыны Багдановіч?

Хто б увядоміў для паспалітага чытача паэта з Віленшчыны Антона Гарэцкага, які ў вершы «Бітва на Бярэзіне» кінуў нязвыклы для нашага вуха папрок Напалеону: «Бог табе даверыў меч дзеля свабоды, // каб ты з гвалту й цемры вызваляў народы, // а не хапаў троны дзеля пыхі-славы, // паглядзі ж на вынік страшны і крывавы». У працытаваным вершы — уся трагедыя ліцвінаў-беларусаў на французска-расійскай вайне 1812 года, якую нашы школьныя падручнікі па савецкай інерцыі працягваюць называць Айчыннай.

Гэй, аматары ваенных рэканструкцый, чаму вам так хочацца, надзеўшы напалеонаўскі ківер, пастраляць з бутафорскіх гарматак? Ірына не страляе, але перакладзены ёю верш Антона Гарэцкага — больш важкі за любое ядро.

А ў каго сёння дайшлі б рукі сабраць зборы твораў згаданых ужо Казіміра Сваяка і Вінцука Адважнага? Прычым з расцярушанай перыёдыкі, якую самyю трэба збіраць, бо ў беларускіх бібліятэках, звычайна, некамплекты. (Прынагодны дзякуй літоўскай Бібліятэцы Урублеўскіх, якая нядаўна аблічбавала і выставіла ў свабодны доступ больш за сотню заходнебеларускіх газетаў і часопісаў.)

У Ірыны Багдановіч рукі даходзяць да ўсяго і да ўсіх. І калі чытаеш «Залатую Горку», разумееш, якія гэта былі самаахвярныя і мэтаскіраваныя людзі — той жа Сваяк, той жа Адважны, а поплеч з імі — і Андрэй Зязюля, і Янка Быліна, і Адам Станкевіч. Апошні меў такі аўтарытэт у народзе, што нават атрымаў прапанову ад савецкай улады ўзначаліць Каталіцкі Касцёл на тэрыторыі ўсяго СССР. Адмовіўся. Пра што агент Мефіста (мянушка, дадзеная ксяндзом) неадкладна паведаміў у Маскву. Адам Станкевіч быў арыштаваны, высланы ў Гулаг, дзе і памёр. «От ожирения сердца» — як цынічна напісала ў сваім «заключении» тая самая ўлада, якая прапаноўвала ксяндзу паўнамоцтвы мітрапаліта.

Насёрбаўся лагернай баланды і ксёндз Язэп Германовіч, які цалкам апраўдана ўзяў сабе літаратурнае імя Вінцук Адважны. Трэба было сапраўды мець у душы адвагу, каб у страхотлівым 1937-м у фактычна прыгранічнай Вільні публікаваць такія іранічныя замалёўкі: «У Саветах — поўна воля, // а ў калгасах — свішча поле. // Мужык — пан! Ён толькі знае, // што машыну падганяе. // А машына, хай Бог крые, // аж пацее — землю рые! // Растуць дыні, як падушкі; // на вярбе — чырвоны грушкі… // Адным словам, ўсё як трэба, // не хапае толькі… хлеба». Аўтара верша саветы запомнілі, дапільнавалі ажно ў кітайскім Харбіне і — на 25 гадоў выслалі ў Гулаг. А чырвоныя грушы на беларускай вярбе раслі яшчэ больш за паўстагоддзя…

«Залатая Горка» Ірыны Багдановіч нагадвае мне «Залатую ружу» Канстанціна Паўстоўскага. Памятаеце — яе герой Жан Шамет па майстэрнях ювеліраў вызбірваў залатыя пясчынкі, каб выкаваць з іх залатую ружу. Так і аўтарка «Залатой Горкі» вышуквае залацінкі беларускай паэзіі там, дзе які-небудзь высакалобы крытык толькі грэбліва зморшчыцца. Даводзілася і мне неаднойчы чуць сентэнцыі накшталт: ну колькі можна прыцягваць за вушы ў беларускую літаратуру польскамоўных паэтаў ХІХ стагоддзя і глядзець на іх праз павелічальнае шкло? Маўляў, мова — радзіма паэта.

Што ж, літара — матэрыя ўпартая, але ж ёсць яшчэ і дух — усё ж субстанцыя першасная, які, як вядома, лунае дзе захоча. Ён можа выказацца і праз чужую графічную сістэму, як тое паказальна адбылося з Адамам Міцкевічам.

«У нас ёсць свой Міцкевіч (Якуб Колас)», — чую я ад літаратурных пурыстаў.

Дык няхай будуць два Міцкевічы — навошта самазбядняцца?

Канстанціну і турэмныя сцены на радзіме дапамагалі «Новую зямлю» пісаць, а Адам у Парыжы нудзіўся, душыўся горкім выгнанніцкім хлебам, нямеючы душой. І тады ўдзельніца паўстання 1830 года Габрыэля Гюнтар-Пузыня (так, тая самая) прыслала яму кварту вады з Нёмана, які фігураваў у Міцкевічавых санетах як хатняя рака (domowa rzeko moja). І паэт напісаў «Дзяды».

У адной з паэмаў Ігара Шклярэўскага, чый беларускі дух таксама прасочваецца праз мярэжы чужой мовы, кожны п’е са сваёй ракі — Васіль Быкаў — з Нёмана, Віктар Казько — з Прыпяці, Віктар Астаф’еў — з Енісея, акадэмік Дзмітрый Ліхачоў — з Ладагі…

І Ірына Багдановіч, як тая віленская шляхцянка, як магілёвец Шклярэўскі, дае напіцца нараджэнцам Беларусі з іх родных рэк. Так мне бачыцца яе разнажанравая творчасць, прадстаўленая на старонках «Залатой Горкі».

Мушу трохі сказаць і пра тое, што мне бачыцца ў кнізе неабавязковым. Усё ж не варта было аўтарцы вышукваць багаборчыя матывы ў вядомым вершы Максіма Танка «Ave Maria». Гэта гімн прыгажосці. Ну не носяць каталіцкія (ды і праваслаўныя) манашкі паранджу, і наўрад ці мужчынскія замілаваныя пагляды іх зневажаюць. І ўжо дакладна не абразіў нічыіх рэлігійных пачуццяў Анатоль Вялюгін у вершы «Спелы бор», параўнаўшы сасновы бор з храмам. Адзіная праблема ў гэтым вершы — тое, што ва ўсіх выданнях у самы апошні момант разумныя карэктары абавязкова ўносілі праўку-памылку. У паэта было: «у спелым леце спелы бор», а ў кнігах выходзіла: «у спелым лесе спелы бор». Бор — у лесе… На жаль, пракралася гэтая памылка і ў «Залатую Горку».

Як прыкры недагляд у кнізе 2016 года выдання чытаецца і сцвярджэнне, што прыведзены там цалкам верш Ларысы Геніюш «Хрыстос васкрос, і свет прачнуўся…» «дасюль не быў надрукаваны ў спадчыне паэтэсы». Ён даўно апублікаваны — у першым томе юбілейнага двухтамовіка (2010) у ліку 74-х іншых твораў, што склалі цэлы вялікі раздзел «З архіўнай сховані».

А каб не заканчваць гэтыя нататкі крытычнымі заўвагамі (па сутнасці — дробязнымі), прыгадаю, як аднойчы мы з Ірынай Багдановіч удзельнічалі ў міжнародным паэтычным фестывалі ў Друскінінкаі (фотаздымак з таго дзейства трапіў і ў «Залатую Горку»). Літоўскія, польскія і беларускія паэты чыталі вершы за столікамі ў кавярні, з чоўнаў на возеры, у старым храме… От, бубнілі сабе пад нос — асабліва такой дзіўнай манерай чытання вызначаліся нашы суседзі (не ў крыўду ім будзь сказана). І тут выйшла Ірына, сагрэла ўсіх сваёй сонечнай усмешкай і павяла верш — як песню над ракою, як малітоўную фугу на нябачным аргане: «Бэз безупынны, бязлітасны, бэз летуценны, // бэз як бязмежжа памкненняў, пачуццяў іграння. // Бэз каралеўскі, сармацкі, бухмата-праменны, // бэз як прэлюдыя лета, фарцісіма траўня»... Закончылася чытанне словазлучэннем «трыумф урачысты», дык трыумф і наступіў — літоўцы з палякамі пляскалі і крычалі «бравісіма», як у тэатры.

А потым мы з Ірынай стаялі каля друскінінкайскага касцёла ў жоўтай лістоце. А потым слухалі музыку ў музеі Чурлёніса, дзе я ўпершыню ў жыцці проста фізічна адчуў тое, пра што ведаў даўно, не надаючы яму асаблівага значэння. У Чурлёнісавай гасподзе ноты не проста прагучалі, яны нібы пахваліліся нам сваім высокім паходжаннем: Do — Dominus (Бог), re — rerum (матэрыя), mi — miraculum (цуд), fa — familias planetarium (сям’я планетаў), sol — solis (сонца), la — lacteal via (Млечны Шлях), si — siderae (нябёсы). І гэта было дзівосна...

Вось які незвычайны чалавек — паэтка і збіральніца залацінак беларускай літаратуры Ірына Багдановіч!